Lea Ypi nuk është kurrësesi një grua shqiptare e rëndomtë. Kjo është bindja ime.
Por në shoqëri të dobëta institucionalisht, intelektuali nuk është kurrë thjesht shkrimtar, akademik apo studiues. Ai është figurë publike, simbol dhe, shpesh, alibi morale. Për këtë arsye, përgjegjësia e tij nuk matet vetëm me librat që shkruan, por me heshtjet që zgjedh dhe me pushtetin pranë të cilit pranon të qëndrojë.
Rasti i Lea Ypit nuk është interesant për atë që ajo ka thënë, por për atë që nuk ka thënë, në një kohë kur kishte mikrofon, vëmendje dhe legjitimitet ndërkombëtar. Në një Shqipëri të shpopulluar, me media të kapura, me zgjedhje të kontestuara dhe me pushtet të përqendruar në dorën e një njeriu, heshtja e intelektualit nuk është neutralitet — është pozicion.
Lea Ypi u promovua fuqishëm brenda një ekosistemi mediatik dhe politik të dominuar nga pushteti i Edi Ramës. Ky promovim nuk ishte rastësor. Ai shërbente për të prodhuar një imazh modern, liberal dhe perëndimor të një qeverisjeje që akuzohet gjerësisht për autoritarizëm dhe kleptokraci.
Lea, me dy libra, është përkthyer në më shumë gjuhë se Ismail Kadare, autor i mbi dyzet kryeveprave. As kjo nuk është rastësi. Mos bëjmë naivin kot. Është e njohur që Lea Ypi, ashtu si Edi Rama, janë pjellë ideologjike e një mitre shumë të fuqishme në Europë dhe SHBA: Fondacionit Soros — një mitër me pushtet mediatik dhe politik të mjaftueshëm për të prodhuar “yje” sipas nevojës.
Një intelektual mund të mos e kërkojë këtë rol. Por në momentin që e pranon pa distancë kritike, bëhet pjesë e tij.
Këtu lind problemi moral.
Albert Camus refuzoi të bëhej dekor moral i çdo pushteti, edhe kur kjo i kushtoi miqësi, karrierë dhe izolim.
George Orwell e quante heshtjen selektive të intelektualëve një formë bashkëfajësie.
Hannah Arendt paralajmëronte se elitat që përçmojnë publikun dhe justifikojnë pushtetin krijojnë terrenin ku lulëzon autoritarizmi.
Lasgush Poradeci zgjodhi varfërinë dhe heshtjen personale, por kurrë kompromisin publik.
Në këtë kuptim, problemi nuk është se Lea Ypi nuk u bë opozitare. Nuk besoj se ia ka kërkuar kush këtë rol. Problemi është se ajo nuk artikuloi asnjë distancë morale nga pushteti që e përdori si simbol, ndërkohë që qytetarët e zakonshëm përballeshin me pasojat konkrete të atij pushteti.
Më problematike ishte mënyra se si ajo e lexoi kritikën shoqërore: si prapambetje, zili apo mentalitet problematik. Këtu ndodh përmbysja e rrezikshme — intelektuali vendos veten mbi shoqërinë, jo brenda saj.
Kjo nuk është qëndrim kritik. Është elitizëm moral. Dhe elitizmi moral është gjithmonë aleat i pushtetit, kurrë i lirisë.
Nëse një intelektual ndien se është keqkuptuar apo keqtrajtuar, pyetja e parë nuk duhet të jetë “Çfarë problemi ka kjo shoqëri?”, por “Çfarë roli kam pranuar unë në këtë kontekst?”. Lea Ypi e dinte shumë mirë se studiot që i dhanë hapësirë “për librin” dhe i hodhën pyetje si “a ke ardhur për t’u bërë kryeministre teknike?”, kishin të njëjtin regjisor: Edi Ramën.
Dhe ajo është mjaftueshëm inteligjente për ta kuptuar se atashimi i saj — ose mungesa e distancimit nga përdorimi që i bëri pushteti — i bën më shumë dëm asaj sesa Ramës. Nëse dikush thotë se ajo ka folur njëherë kundër Ramës, po, është e vërtetë: për një rast kur Rama, për interes të vetin, shkeli vijën ideologjike të Soros dhe u afrua me “fashisten” Meloni.
Prandaj Lea Ypi duhet të qetësojë shpirtin e saj dhe të kuptojë se ky nuk është gjyq personal. Është kriter. Dhe kriteri është i thjeshtë: intelektuali nuk matet nga sa i pëlqen pushtetit, por nga sa e bezdis atë.
Në momentin që një intelektual bëhet i padëmshëm për pushtetin dhe problematik për qytetarët, diçka thelbësore ka dështuar. Dhe ky dështim nuk është i shoqërisë — është i rolit që intelektuali ka zgjedhur të luajë.
