Shkruan eksperti i ekonomisë, Faslli Goga
Rritja e çmimit të karburanteve në Shqipëri nuk është më thjesht një reflektim i tregjeve ndërkombëtare. Ajo është kthyer në një simptomë të një tregu të deformuar, ku transparenca është minimale dhe përgjegjësia shpërndahet aq hollë sa në fund nuk mbetet askush realisht përgjegjës.
Është e vërtetë që Shqipëria importon karburant dhe varet nga çmimet globale. Por kjo shpjegon vetëm një pjesë të problemit. Ajo që nuk shpjegohet është pse rritjet janë kaq të shpejta, ndërsa uljet kaq të ngadalta. Pikërisht këtu, teoria e “tregut të lirë” fillon të tingëllojë më shumë si një justifikim sesa si realitet.
Në praktikë, tregu i karburanteve funksionon si një oligopol, i dominuar nga dy ose tre kompani kryesore që kanë fuqinë të ndikojnë çmimin. Kur konkurrenca reale mungon, çmimi nuk përcaktohet më nga mekanizmat e tregut, por nga interesa të përbashkëta dhe marrëveshje të heshtura. Në këtë pikë, nuk po flasim më për ekonomi të lirë, por për kontroll.
Nafta, para ndryshimeve në bursë, tregtohej me një çmim mesatar prej 175–180 lek/litër, që nënkuptonte një TVSH rreth 30 lek/litër. Aktualisht, çmimi ka arritur në 220 lek/litër, me TVSH 36.67 lek/litër, pra një rritje prej 6.67 lek/litër. Kjo diferencë transferohet drejtpërdrejt tek konsumatori dhe njëkohësisht rrit të ardhurat në buxhet në kurriz të tij.
Duke marrë në konsideratë se në një muaj çdoganohen rreth 61,700 ton karburant, që korrespondojnë me afërsisht 73.45 milion litra, efekti financiar i kësaj rritjeje përkthehet në rreth 5.06 milion euro në muaj shtesë që paguhen nga konsumatorët.
Një problem tjetër lidhet me indeksimin e akcizës. Nga 38.8 lek/litër ajo rritet në 39.356 lek/litër, duke shtuar rreth 0.536 lek për litër në çmim. Lind një pyetje thelbësore: pse qeveria aplikon indeksimin mbi akcizën, ndërkohë që nuk ndjek të njëjtin parim për pagat dhe pensionet? A reflekton kjo një rritje reale të mirëqenies, apo thjesht një barrë shtesë mbi qytetarët?
Në këtë kontekst, qëllimi i politikave fiskale bëhet i paqartë: a synohet mbështetja e qytetarëve apo rritja e barrës mbi ta?
Zgjidhjet janë të qarta: ose qeveria ndërhyn për të stabilizuar taksat (akcizë, karbon, qarkullim) për të zbutur efektin e çmimit, ose këto politika perceptohen si një zhvendosje e vazhdueshme e kostos tek konsumatori.
Një tjetër çështje që kërkon vëmendje është përdorimi i aditivëve në karburant, të cilët ligjërisht lejohen për të përmirësuar djegien dhe për ta bërë atë më “ekologjike”, sipas ligjit nr. 46/2025. Në teori, kjo është një praktikë pozitive.
Në praktikë, lind pyetja: kush e kontrollon realisht këtë proces? Në një treg të përqendruar në pak duar, ku mungon konkurrenca dhe transparenca, ekziston rreziku që ky mekanizëm të përdoret jo për standarde mjedisore, por për manipulim të cilësisë dhe rritje fitimi.
Situata bëhet edhe më shqetësuese kur liçenca për realizimin e përzierjes i është dhënë një prej kompanive më të mëdha të karburanteve. Kjo vendos në pikëpyetje serioze besueshmërinë e këtij mekanizmi, pasi rreziku i manipulimit shumëfishohet.
Nëse kontrolli institucional është i dobët, atëherë “ekologjia” mund të kthehet lehtësisht në një justifikim për abuzim.
Paralelisht, dyshimet për praktika të padrejta në zinxhirin e furnizimit, përfshirë shmangien apo vonesat në detyrimet doganore, vetëm sa e thellojnë mosbesimin publik. Nëse disa operatorë përfitojnë avantazhe të fshehta, atëherë tregu nuk është më thjesht i pabarabartë, por i manipuluar.
Dhe pastaj vjen shteti. Jo si arbitër, por shpesh si spektator. Një pjesë e konsiderueshme e çmimit të karburantit përbëhet nga taksa dhe akciza që mbeten të pandryshuara edhe kur çmimet rriten ndjeshëm. Kjo do të thotë që shteti përfiton më shumë të ardhura në mënyrë automatike, ndërkohë që qytetarët paguajnë faturën e plotë.
Pyetja nuk është nëse shteti mund të ndërhyjë, sepse mundet. Pyetja është pse nuk e bën.
Një politikë fiskale më e drejtë do të kërkonte ulje të përkohshme të barrës tatimore në periudha krize, duke reflektuar rritjen e të ardhurave buxhetore si efekt i çmimeve të larta. Por kjo kërkon vullnet politik, jo thjesht justifikime teknike.
Në fund, problemi nuk është vetëm çmimi i karburantit. Problemi është një sistem ku tregu nuk është realisht i lirë, kontrolli është i dobët dhe ndërhyrja shtetërore është selektive. Dhe derisa këto tre elemente të mbeten ashtu siç janë, çdo rritje çmimi do të vijë me të njëjtin refren: askush nuk është fajtor, por të gjithë paguajnë.
Tiranë, 03.04.2026
