Dr. Shefqet Deliallisi
I. Nga mjeku i përgjithshëm, tek mjeku specialist dhe…kujdesi i koordinuar.
Para luftës së dytë botëtrore, mjeku tipik ishte ai i përgjithshën. Punonte vetëm, shpesh i vetë-punësuar. Kryente të gjitha shërbimem shëndetsore për të gjitha moshat, nga pritja e lindjeve, deri në vdekje. Kishte zakonisht rrënjë të forta në qytetin e vogël apo pjesën e qytetit të madh ku shërbente. Ishte i përfshirë në problemet e komunitetit. Veç mjekimit, ai merrej dhe me problemet e ambientit dhe Shëndetit Publik. Kujtoni Doktor Mansonin, përshkruar nga A.J Cronin, që kujdesej për mjekimin e minatorëve dhe familjeve të tyre, për kushtet e punës, deri tek kanalizimet e qytetit.
Ky tip mjeku nuk është shumë i largët edhe për ne. Egzemplarë të tij i takonim deri vonë në qyezat e vogla apo zonat rurale.
Me kalimin e kohës, vlerë mbizotëruese e mjekësisë moderne u bë specializimi, modeli mekanik i sëmundjes dhe besimi në kurimin përfundimtar. Shumica e mjekëve u specializuan në një degë të vetme të mjeksisë, u kufizuan në një grup moshë, në një sëmundje, apo një pjesë të veçantë të trupit. Tendencë kjo gjerësisht e përhapur në marshimin shoqëror drejt reduktcionizmit dhe specializimit.
Mjekët e përgjithshëm gradualisht u rralluan, u kthyen në lojtarë pasivë, një specie jo më e adoptuara në botën e mjeksië, duke u bërë viktima të asaj që shumë vetë
e konsideronin si një lloj Darwinizmi medikal.
Por kohët kanë ndryshuar. Sot infeksionet akute
shkaktuar nga një mikrob i vetëm që mund të identifikohet dhe të zhduket përfundimisht, ja kanë
lënë vendin sëmundjeve kronike, të cilat janë të pashërueshme. Qëllimi i kujdesit mjeksor në këto sëmundje është përmirësimi i gjendjes funksionale, minimizimi i simptomave shqetësuese, përballja me stresin psikologjik të dhimbjes apo aftësisë së kufizuar, zgjatja e jetës nëpërmjet parandalimit të ndërlikimeve. Që kjo të bëhet e mundur kërkohet rikthimi te mjeku i përgjithshëm, por tashmë në versionin e mjekut të familjes, që ka trashëgon traditen e mjeksisë së përgjithshme, me një idenditet ri dhe vizionin e mjeksisë së të ardhmes .
Por a mundet që mjeku i familjes të punojë i vetëm si dikur mjeku i përgjithshëm ?
Le ta ilustrojmë me një gjendje kronike tipike, diabetin.
Vitet e para të shfaqes së diabetit, kontrolli i mirë i glicemisë është relativisht i lehtë. Sëmundjet bashkë-shoqëruese janë të pakta. Me kalimin e kohës, në mënyrë të paevitueshme, gjëndja rëndohet. Ndërlikimet shtohen. Menaxhimi i gjithëanshëm i diabetit nga një mjek i vetëm bëhet i pamundur. Referimi i të gjithnjë njerëzve tek mjeku specialist, nuk është zgjidhja, mbasi kërkesat kalojnë mundësitë. Endokrinologjia nuk mund të ndjekë ritmet e larta të shtimit të njerëzve me diabet. Nga ana tjetër, njerëzit me diabet kanë katër-pesë probleme të ndryshme, sëmundje shoqëruese, jo rrallë të pavarura nga njëra tjetra, varësia nga mjekët specialistë do të kërkonte gjithnjë e më shumë mjekë të specialiteteve të ndryshme (kardiolog, neurolog, okulist, etj).
Por edhe shtimi i mjekve të kujdesit parësor nuk do të ishte zgjidhja e problemit. Më kosto-efektive, do të ishte që këta mjekë të ishin të trajnuar, që në një takim të vetëm të mbulonin disa problemeve. Por është fakt se edukimi profesional i tyre nuk po ecën me të njejtin hap me incidencën e sëmundjeve kronike dhe rritjen e numrit të vzitave në kujdesin ambulator. Nuk duhet nënverësuar dhe fakti se mjekët e ri, pjesa më e aftë e tyre, vazhdojnë të preferojnë të jenë mjekë specialistë. Kjo e ndërlikon më tej problemi mbasi, janë pikërisht mjekët e shërbimit parësor ata që sigurojnë kujdesin shëndetsor për pjesën më të madhe të popullsisë së disavantazhuar (që kanë tendencë më të madhe për sëmundje kronike).
Ky kompleksitet, ka bërë që në disa vende, për sëmundjet kronike të ofrohet një model i ri, që siguron kujdes të kordinuar, të siguruar nga një ekip multidisiplinar i udhëhequr nga mjekun i përgjithshëm, i familjes, por që mund të jenë dhe mjeku specialist, kur është ai burimi kryesor i kujdesit. Mjeku personal orienton, merr përsipër të gjitha përgjegjësitë për kujdesin e pacientit, udhëheq ekipin, përmirëson koordinimin dhe integrimin e kujdesit, rrit përpjekjet për siguri dhe cilësi. Përbërsit e ekipit, në vend të një praktike të kufizuar, për një sëmundje të vetme, një organ, një sistem, apo një procedurë, marrin kolektivisht përgjegjësi për gjithë trajtimin dhe menaxhimin e kujdesit për pacientin në tërësi. Ky model në qendër ka pacientin, i cili është i përfshirë ne vendimmarrjet dhe përgjegjsitë për kujdesin mjeksor të vazhdueshëm .
Ky model diku quhet “Shtëpia mjeksore e përqëndruar tek pacienti”, diku “Shtëpi e Kujdesit Parësor” diku tjetër “Shtëpi mjeksore e avancuar”. Akademia Amerikane e Mjekëve të Familjes ka propozuar një model të ngjashëm të quajtur “Shtëpia mjeksore personale.”
Ky model siguron një orkestrim më të mirë të kujdesit shëndetsor, një shërbim të vazhdueshëm, dhe të gjithë anshëm. Siguron përdorimin më efficient të resurseve. Redukton mbipërdorimin dhe keqpërdorimin e shërbimit mjeksor, duke reduktuar kështu dhe koston e tij dhe pabarazinë në kujdesin mjeksor.
II. Nga shtëpia në spital,
dhe…përsëri në shtëpi
Fillimisht trajtimi mjeksor është kryer në shtëpinë e pacientit. Gradualisht, është çvendosur në spital, dhe në shekullin që jetojmë, ka filluar të çvendoset përsëri drejt banesës së pacientit, sigurisht me një cilësi shumë më të lartë. Pse kjo tendencë ?
Le t’i kthehemi spitaleve. Vitin që shkoi në Gjermani u kremtua 300 vjetori i spitalit Charité, qe filloi aktivitetin në vitin 1710, si një shtëpi e të përvuajturve me sëmundjen e murtajës (prandaj dhe u quajt ‘Shtëpia e murtajës’).
Në ato kohra, para krijimit të shteteve kombe, aktivitetet që lidheshin me shëndetin dominoheshin nga institucionet fetare, në mënyrë të veçantë ndërtimin e spitaleve. Funksioni origjinal i tyre ishte t’i siguronte të varfërve një vend për të vdekur. Mundësitë për të përmirësuar shëndetin në këto spitale ishin të kufizuar, kjo dhe për shkak të mungesës së dijeve mjeksore*. Deri në shekullin 20, kur të pasurit sëmureshin, më shumë konfort, pastërti, dhe shërbim, gjenin në shtëpitë e tyre, se në spital.
Me zhvillimin e mjeksisë moderne, funksoni i spitaleve ndryshoi. Imazhi i tyre ndryshoi nga vendi i vdekjes, në vendin e shpresës. Ato u suprspecializuan dhe pajisën me mjetet të sofistikuara. Në spitale sot, diagnostikohen dhe trajtohen me më shumë efektivitet një numur i madh sëmundjesh. Ndërsa spiali është i domosdoshëm për disa procedura, si kirurgjitë e mëdha, etj.
Ndryshimi i natyrës së problemeve të shëndetit, ndryshimi i praktikës mjeksore, ndryshimi i mardhënieve ndërmjet mjekëve dhe spitalit, shtimi shpërthyes i numurit të personelit mjeksor jo mjekë, kanë lindur nevojën e një riorientimi të funksionit të spitaleve. Disa prej tyre kanë filluar të funksionojnë si ‘qendra të kujdesit shëndetsor’ për komunitetin, duke i kushtuar më shumë rëndësi mjeksisë parandaluese, edukimit shëndetsor, kujdesit ambulator, shërbimit reabilitues, kujdesit në banesë .
Por, tashmë është shfaqur dhe një tendencë e re. Kjo falë teknologjive të reja të kujdesit shëndetsor. Ndryshe nga shekulli që lamë pas, vendini i kujdesit shëndetsor në të ardhmen mendohet të jetë shtëpia e pacientit. Në disa vende të zhvilluara po përhapet trajtimi i pacientëve nga spitali në shtëpi. Pacientë me sëmundje akute, nga departamentet e emergjencës dërgohen në shtëpi, ku marrin të njejtin shërbim cilësor si në spital. ‘Agjenci të Shëndetit në Shtëpi’ ofrojnë shërbime për menaxhimin e sëmundjeve kronike, duke mbështetur menaxhimin e sëmundjes nga vetë pacientët. Mjekët mbërrijnë në shtëpitë e pacientëve me një version të ri të “valixhes së urgjencës”, që përfshin aparatura mobile dhe një pajisje e cila mund të kryejnë më shumë se 20 teste laboratorike në shtëpi. Ndërkohë, kompani inxhinierike elektronike kanë krijuar produkte për monitorimin e shëndetit në shtëpi, nëpërmjet të cilave sigurohen të dhëna praktike për përdorimin e ilaçeve, ushqyerjen, kontrollin e personave që merren me përkujdesjen shëndetsore etj. Janë duke eksperimentuar videokonferenca në internet për të mundësuar vizita mjeksore virtuale në shtëpitë e pacientëve.
Janë disa forca që shtyjnë kujdesin shëndetsor drejt banesës së pacientit.
Së pari, plakja e popullsisë. Kemi një shtimi progresiv të pacientëve mbi 65 vjeç që kanë kufizim të aktivitetit fizik. Izolimi i tyre në spitale shpesh favorizon ndërlikimet. Këta preferjnë të trajtohen në shtëpi dhe të vdesin në shtëpi. Preferojnë komoditetin, privacinë, dhe autonominë. Preferojnë më pak kujdesin teknologjik dhe më shumë kujdes manual, njerëzor. Vizitat në shtëpi ata, si nostalgjkë të epokës kur thirrja e mjekut në shtëpi ishte e zakonshme, i shohin si gjest përkujdesje.
Përparimet teknologjike përbëjnë shkakun tjetër. Miniaturizimi dhe lëvizshmërinë e teknologjive diagnostike, teknologjitë e informacionit, monitorimit, kujdesi në distancë, kanë rritur mundësinë e trajtimit në shtëpi, madje edhe për gjendje serioze.
Dhe së fundi, por jo nga rëndësia, kujdesi shëndetsor në shtëpi është më pak i kushtueshëm. Sëmundjet kronike, të cilat zakonisht janë multiple, përpinë shumicën e shpenzimeve të kujdesit shëndetsor. Shërbimet për rehabilitime të ndryshme, infuzione, ushqyerje parenterale në shtëpi, kushtojnë më pak se në spital, ndërkohë që janë po aq të efektshme. Për këto arsye, shërbimi shëndetsor në shtëpi ofron një zgjidhje të favorshme.
Si përfundim
Ndërsa, kthimi i banesës së pacientëve në vendin qendror të kujdesit mjeksor mund të kërkojë kohë për tu realizuar, por është një mundësi që duhet vlerësuar, dhe një drejtim ku duhet punuar. Edhe për përhapjen e internetit fillimisht kishte shumë skeptikë, por tashmë ai është bërë një realitet i prekshëm.
Gjithmonë ka një fillim.
