Atë Foti Cici
1. Urime për festën e sotme, një nga festat e mëdha të krishterimit, por sidomos për ata që festojnë emrin: Theofan, Foto, Foti, Fotaq, Fotina, Fotini, Jordan, Epifan, Dritan, Drita, Ndriçim, etj. Gëzuar e për shumë vjet!
2. Emri i festës: Përse “Uji i bekuar”?
Në traditën shqiptare dita e sotme ka një përmasë të veçantë, sepse quhet “Uji i Bekuar”, një cilësim që nuk ekziston asgjëkundi në krishtërimin ortodoks. Si ka mundësi?
Kjo është një nga pikat kulturore që nga njëra dëshmon karakterin e lashtë dhe vendor të kishës sonë në Shqipëri, por nga ana tjetër kallëzon të kaluarën e errët të kishës sonë si institucion njerëzor ndër shqiptarë.
Kisha ishte gjuhësisht e distancuar nga shumica dërrmuese e popullit, sepse i fliste vetes dhe jo besimtarëve, gjë që ka imponuar cilësime ndryshe, në krahasim me ortodoksët e tjerë në Ballkan: Uji i Bekuar për Theofaninë (Shfaqje e Perëndisë), Shën Mëria për termat “Panajia” (E Tërëshenjta), a “Theotokos” (Hyjlindëse), etj.
Në vështirësi për t’i përkthyer këta terma të huaj, kur vetë kisha e ndalonte gjuhën amtare të besimtarëve, populli gjeti fjalë me lidhje e ngarkesë të drejtpërdrejtë, me përshoqërime më të prekshme në jetën e përditshme, madje duke reaguar kundër shtypjes: përderisa më 6 janar prifti bënte shërbesën e bekimit të ujit, dhe përderisa besimtarët praktikisht e merrnin këtë ujë në shtëpi dhe e pinin, kështu ia vunë emrin edhe kësaj dite, sepse kjo ishte më e rrokshme për ta, duke ua lënë pjesën “teorike” priftërinjve, të cilët edhe ata rrallëherë ishin të arsimuar.
Në janar të vitit 1991 kam takuar në Greqi një ish të burgosur politik nga fshatrat tona të Himarës, një “i marrë për Krishtin”, i cili më tha se kur ishte në burg, “mbushja një pagur me ujë nga çezma çdo 6 janar, dhe e pija çikë e nga një çikë gjatë gjithë vitit. Uji nuk prishej, edhe pse nuk kishte shërbesa kishtare në Shqipëri, sepse ujërat bekohen kudo!”.
Kjo është një nga ato dëshmi që përkthen më së miri jo vetëm emrin që shqiptarët ortodoksë i vunë kësaj dite, por dhe besimin dhe traditën tonë në Shqipëri.
3. Përmbajtja e festës
Kur Zoti ynë hyri në vitin e tridhjetë të jetës së Tij në tokë, Gjon Pararendësi ishte rreth gjashtë muaj më i madh, duke jetuar në shkretëtirë që në fëmijëri.
Gjoni mori urdhër nga Perëndia dhe hyri në viset e Jordanit, duke predikuar pagëzimin e pendimit për faljen e mëkateve. Kështu, Shpëtimtari erdhi nga Galilea në Jordan dhe i kërkoi atij ta pagëzonte, edhe pse Jezui ishte Mësuesi, ndërsa Gjoni shërbëtor!
Atë ditë qiejt u hapën, Shpirti zbriti në trajtë pëllumbi mbi Atë që pagëzohej, dhe zëri u dëgjua nga qielli, duke dëshmuar Birin e Perëndisë, tashmë i pagëzuar si njeri (Mateu 3: 13-17; Marku 1: 9-11; Luka 3: 1-22).
Kjo ngjarje ishte manifestimi (epifania), shfaqja e Hyjnisë (Theofania) së Jezu Krishtit dhe misteri i madh i Trinisë.
Kjo ditë e shënuar përuroi misterin e shenjtë të pagëzimit të krishterë, si dhe fillesën e predikimit për Mbretërinë e Qiellit.
4. Sfondi i festës
Në shekullin II Klementi i Aleksandrisë shkruan për kremtimin e Epifanisë. Hulumtimet tregojnë se në shekujt e parë kjo e kremte festohej së bashku me Krishtlindjet, deri në shekullin IV, kur rreth vitit 336 nisi ndarja e dy festave; fillimisht në Romë, dhe më vonë në Lindje.
U përcaktua 6 janari si datë kremtimi, për të zëvendësuar një festë pagane dimërore, e cila kishte si qerthull diellin dhe errësirën, gjë që mbijetoi edhe në traditën ortodokse, duke e përjetuar këtë të kremte si festa e dritës dhe ndriçimit!
5. Përkthimet e shërbesës dhe tekstet e plota online
I. Shërbesat e Ujit të Bekuar u botuan për herë të parë në gjuhën shqipe nga Imzot Fan Noli, në vëllimin përmbledhës të Mujorëve, “Librë e të Kremteve të Mëdha të Kishës Orthodoxe”, 1911, f. 150-178:
http://albanianorthodox.com/wp-content/uploads/libre-e-te-kremteve-05.pdf
Libri i plotë:
https://albanianorthodox.com/libre-e-te-kremteve-te-medha-te-kishes-orthodoxe-boston-1911/
II. Himnet e shërbesave për këtë të kremte u botuan të ripunuara dhe të përditësuara nga Imzot Fan Noli, në librin e tij më voluminoz, “Kremtore”, 1947, f. 483-497:
http://albanianorthodox.com/wp-content/uploads/Kremtore-e-Kishes-Orthodokse-1947_Te-Kremtet-e-Jenarit.pdf
Libri i plotë:
https://albanianorthodox.com/kremtore-e-kishes-orthodokse-1947/
Botimet liturgjike të Imzot Fan Nolit:
https://albanianorthodox.com/tekste-liturgjike/
III. Shërbesat e kësaj të kremteje, “Theofania e shenjtë e Zotit, Perëndisë dhe Shpëtimtarit tonë Jisu Krisht” u botuan të plota nga Atë Justin Anthimiadhi:
Mbrëmësorja dhe leximet biblike;
Shërbesa e Ajiazmës së madhe;
Himnet e mëngjesit dhe Mëngjesorja;
Shërbesa e bekimit të ujërave (hedhja e kryqit);
Citimet biblike.
Mujori III, 2015, f. 90-124:
http://albanianorthodox.com/mujori-3-2015/
Gjashtë vëllimet e përkthimeve të Atë Justinit:
https://albanianorthodox.com/…/perkthimet-e-at-justin…/
6. BURIME ANGLISHT
Orthodox Theophany Resource Page:
https://www.johnsanidopoulos.com/2015/01/orthodox-theophany-resource-page.html
___________________
Foto: Pagëzimi i Krishtit nga Onufri (shek. XVI), Muzeu i Artit Mesjetar, Korçë. Fillimisht kjo ikonë ndodhej në Kishën e Ungjillëzimit të Beratit.
