Nga Avokat Eduart Brahilika
Më 2 dhjetor 1945, në zemër të Matit, një fshat i vogël, por me zemër të madhe, Derjani, mori një vendim që pak kush guxoi ta merrte në atë kohë të errët. Në zgjedhjet e para pas Luftës, kur hija e komunizmit po binte mbi Shqipëri, banorët e Derjanit ngritën zërin dhe votuan kundër. Ishte një votë e sinqertë, e pastër, e lirë në ndërgjegje – por e pafalshme për regjimin që po lindte.
Komunistët nuk i harruan kurrë ata që guxuan. Dhe Derjani pagoi çmimin më të rëndë.
Filluan vasjet, arrestimet, internimet, përndjekjet e pafundme. Djem e burra u burgosën pa gjyq, u dërguan në kampe pune, në miniera, në internime të largëta. Gratë mbetën me fëmijë të vegjël në duar, duke mbajtur mbi supe barrën që zakonisht mbante gjithnjë një komunitet i tërë. Fshati u bë simbol i rezistencës, por edhe i dhimbjes së një epoke të egër që s’e njihte faljen.
Për 45 vite me radhë, Derjani u trajtua si “fshat i rrezikshëm”, si fshat që duhej thyer, që duhej ndëshkuar. Asnjëherë nuk iu la e drejta të merrte frymë lirshëm.
Por pikërisisht sepse u nënshtrua këtij presioni çnjerëzor, Derjani sot qëndron drejt, me kokën lart. Sepse ai fshat i vogël bëri gjënë më të madhe që mund të bënte një komunitet: votoi sipas ndërgjegjes, jo sipas frikës.
Historia nuk shkruhet vetëm nga fitimtarët e momentit. Ajo shkruhet nga të vërtetat që mbijetojnë kohën. Dhe e vërteta e Derjanit është kjo:
**Në vitin 1945, kur një popull i tërë u detyrua të heshtte, Derjani foli.
Kur të tjerët u përkulën, Derjani u ngrit.
Kur frika sundonte, Derjani guxoi.**
Sot, emrat e atyre burrave e grave nuk duhen harruar. Ata ishin zëri i parë dhe më i pastër i demokracisë në Mat, dhe një nga zërat më të guximshëm në gjithë Shqipërinë e pasluftës.
Nderimi për ta nuk është vetëm një detyrim historik. Është një amanet për brezat e rinj: liria kërkon guxim, dhe guximi ka emër.
DERJAN
