Përgatiti Shahin Muhaj
Straboni – Gjeografi dhe historiani i madh grek,lindi në vitin 63 p.Krishtit dhe vdiq në vitin 20-të të erës sonë – shkruan se: “Pellazgët janë njē fis i vjetër dhe i përhapur në të gjithë Helladën”. “Në jug të Istrit (lumi Danub) deri në Helladë banojnë fiset ilire dhe tharke dhe të gjithë prej këtyre,që janë përzier me fise kelte ose me disa fise të tjera” fq 153. “Pellazgët,pothuaj të gjithë janë të mendimit se ishin njē fis i vjetër i përhapur në gjithë Helladën, e sidomos në vendin e etolëve afër Thesalisë.Por sipas Eforit ishin me prejardhje nga Arkaida, të dhënë pas jetës luftarake, të cilēt duke u shtuar nga ata që morën anën e tyre dhe të cilëve ata u dhanë emrin e tyre,u bënë të famshëm edhe ndër helenët,edhe në të gjithë vendet ku vajtën.Thesalia, e cila gjendet midis grykës së Peneit dhe Thermppyleve dhe shtrihet gjer në malet e Pindit,quhet Agro pellazgjik,sepse pellazgët dikur këtu qënë zotër;dhe Vetë poeti (Homeri), Zeusin e Dodonës e quan pellazgjik:”Zeusi i lartë pellazgjik i Dodonës.Shumë autorë të vjetër edhe fiset epiriote i kanë quajtur pellazgjike,sepse ata shtriheshin deri atje në Epir.fq 151 “Hekateu prej Milleti thotë për Peloponezin se këtu para helenëve kanë banuar barbarë(pellazg).Dhe siç mund të nënkuptohet prej atyre që janë përmendur pothuajse e gjithë Hellada në kohë të lashta ka qënë e banuar nga barbarë.Tharkët,Ilirët dhe epiriotët edhe sot banojnë në krahinat anësore të Helladës;shumë më tepër më parë se tani që barbarët kanë pa dyshim pjesën më të madhe të Helladës së sotme,thrakët kanë Maqedoninë dhe disa vise të Thesalisë,ndërsa viset e sipërme të Akarnanisë dhe Etolisë i kanë thesprotët,kasopët, amfilohēt,molosët dhe arthamanët,fise epiriote”fq 157. “…Theopompi thotë se fiset e Epirit janë katërmbëdhjetë, më të dëgjuar nga këta janë kaonët dhe molosët;sepse dikur kishin sunduar mbi të gjithë Epirin – kaonët më parë dhe më vonë molosët, të cilēt morën fuqi më të madhe për shkak të fisit mbretëror (ishin këta Aiakidë) dhe për shkak se në vendin e tyre ishte faltorja e Dodonës,e vjetër dhe e dëgjuar.Kaonët pra,dhe thesprotët,e pas këtyre me radhë kasopët (dhe këta janë thesprotë), banojnë në anëdetjen që nis në malet Keraune (Karaburun),deri tek gjiri i Ambrakisë,njē vend i begatshëm”fq 158.
“Amfilohu pas kthimit nga Troja në Argo,duke mos dashur të shkojë në Akarnani,dhe duke zënë fronin e vëllait ndërtoi qytetin me emrin e vet.Epriotët janë edhe amfilohët,si edhe gjithë ata që banojnë nga veriu dhe që kufizohen me malet e Ilirisë;këta banojnë në vende të ashpëra dhe quhen molosë, athamanë, ethikë, tymfej, orestë, dhe atinanë.Me këta janë përzier fiset ilire që banojnë në malësitë e jugut si dhe mbi gjirin e Jonit.Pas Epidamnit dhe Apollonisë gjer në malet Keraune banojnë bylynēt,taulantët,parthinët, e brygët;aty afër janë edhe minierat e argjëndit në Damastion,rreth të cilave dyestët vendosën sundimin e tyre si dhe enhelejt, të cilēt i quajnë edhe sesaretë” fq 159. “…Epiri dhe Iliria ishin të pasura,kurse tani njē pjesë e madhe e tyre është shkretuar dhe vendet e banuara janë fshatra dhe gërmadha të braktisura.Fatin e këtyre e pati deri diku edhe orakulli i Dodonës.Ky orakull,sipas Eforit,është ndërtuar nga pellazgët.Për këta të fundit flitet se kanë qënë më të vjetrit nga të gjithë ata që sunduan në Helladë;dhe Homeri thotë kështu:”O Zeus,sundimtar dodonas,i pellazgëve” dhe Hesiodi thotë “Dodona dhe lisi ishin qëndra e pellazgëve”. “Dodona në kohët më të vjetra ishte nën sundimin e thesprotëve,ashtu dhe mali Tomarr ose Tmarr (se të dy emrat përdoren),nën të cilin ndodhet faltorja dhe tragjikët si dhe Pindari e quajnë Dodonën thesprote,më vonë u vu nën pushtetin e molosëve.Edhe ata që poeti(Homeri) Hypofetë (fallxhorë) të Zeusit dhe për të cilēt thonë se ishin të zbathur dhe flinin përdhe,thuhet se u quajtën tomurë nga Tomarri (Tomorri); kështu disa shkruajnë në Odise se Amfinomi duke i këshilluar dashnorët e Penelopës që të mos i sulen Telemahut para se të pyesin Zeusin u thoshte; “Në qoftë se do të japin pëlqimin tomurët e Zeusit të madh,ai do të vritet,kurse gjithë të tjerët do të shtypen,po në qoftë se perëndia nuk do t’u lejojë,atëhere ju këshilloj të hiqni dorë” fq 161. “ Orakulli ishte më përpara afër Skotusës,qytet i krahinës Pellazgiotis.Mbasi lisi u dogj prej dikujt me porosinë e Apollonit,ai (orakulli) u trasferua në Dodonë.Jepte porosi jo me fjalë,por me simbole si orakulli i Amonit në Libi,duke u nisur nga fluturimet e veçanta të tre pëllumbave,sipas të cilave profetët,duke i vështruar,profetizonin”fq 161. “Me fjalën Epiri (Homeri) nënkupton vendet përkarshi ishujve,duke dashur të përfshijë pas Leukadës dhe Akarnaninë tjetër,për të cilēn thotë kështu;”Dymbëdhjetë kope në Epir,kaq shumë dhen kullosin”.Ndoshta në kohë të lashta toka epiriote shtrihej deri këtu dhe quhej me emrin e zakonshëm të Epirit”fq 164.
