Nesër, më 26 korrik, bëhen plot 102 vite nga nisja e luftës epike të Koplikut.
Quhet e Koplikut si një përcaktim i thjeshtë, por ajo ishte beteja e Malcisë së Madhe ndaj forcave serbo-malazeze.
Kush ishte sfondi politik i kohës ?
Deri atëherë, qytetin kryesor të vendit e kontrollonte forca ushtarake e aleatëve fitues të Luftës së Parë Botërore.
Kjo forcë komandohej nga gjenerali francez De Fortou.
Ishte kërkesa e qeverisë së krijuar nga Kongresi i Lushnjes, që Shkodra dhe krahina të kalonte në varësi të Tiranës.
Më 11 mars 1920 gjenerali francez e la Shkodrën në menaxhimin e përlimtares dhe kryetarit të saj, Musa Juka.
Rajoni ziente dhe sërbo-malazezët mbeteshin të paepur në ëndrrën shekullore për të rrëmbyer malcinë dhe Shkodrën.
Më 26 korrik 1920 fillon me serbo-malazezët, ajo që njihet si Lufta e Koplikut.
Fillimisht janë 1200-1300 vetë të krahinës Malci e Madhe, vullnetarë të mledhun me përballu shkjaun dhe e përballojnë.
Nga një dokument i kohës mësohet se ushtria vullnetare e Malcisë së Madhe përbëhej: 120 trupa nga Rapsha e Hotit, 103 trupa nga Traboinit (Hotit), 32 nga Gruda, 307 nga Kastrati, 148 nga Shkreli, 133 nga Rrjolli, 34 nga Buza e Ujit, 132 nga Lohja e Reçi, 76 nga Grizha, 50 nga Gruemira, 30 nga Kopliku, 98 nga Kopliku i Sipërm –Bogiq –Palvar-Dobre etjer.
Sipas trashigimisë gojore kishte shumë e më shumë vullnetarë të lirisë sesa paraqet ky regjistrim zyrtarë. Këtyre forcave mbrojtëse të Malcis u prinin kapedanë e bajraktar të të dy besimeve fetare.
Shqipnia kish aherë qeverinë Delvina dalë nga Kongresi i Lushnjes.
Kjo qeveri, duke qenë e pafuqishme, nuk e kish mshtetë ma parë Luftën e Vlorës me italianët, zyrtarisht jo, se shpirtnisht dihet që po.
Në Koplik, nga fillim gushti kjo qeveri bjen Ahmet Zogun, Ministër i Mrenshëm, me nja 200 xhandarë.
Numri i vullnetarve nërkohë kish mrritë 4-5 mijë vetë nga gegnia shqiptare në Koplik e rrethina të Shkodrës.
Me ardhjen e Zogut me xhandarë, Lufta e Koplikut merr ngjyra tjera.
Tash ajo konsiderohej luftë nërshtetnore.
Asht e para luftë që kena ba shtet me shtet, e na në mrojtje ata në sulm.
Nuk du ti bi gjatë sepse duhen referuar dokumenta e kujtime të kohës,
por asht turp e marre për pushtetarët Lokalë e Qëndrorë, që në 30 vjet nuk e përkujtojnë kët Luftë dhe as kanë kërku me nderu me kto dekoratat me shumicë që japin presidentët e Republikës.
Lufta e Koplikut asht lufta ma heroike që na si shtet e vullnetarët , në emër të tij, kena ba për me mrojtë territoret nga tjetërsimi.
Pa Luftën e Koplikut nuk do ishim 28 mijë km katror sot.
Shqipnia do ishte cung dhe noshta shkruesi i këtyre radhëve do kishte shtetësi Malazeze, se gjakun s’do mujtnin t’ma nryshonin.
Vlen me sjell në kujtesë se në nder të kësaj lufte epike, regjimi komunist kish ba një memorial që për mua i qënronte kohës.
Malcori i panjohur ishte simbol i gjetur dhe përputhej me sfondin e maleve dhe shpirtin e malcorëve.
Këta të rilindjes së fasadave deshn me vu aty e në ven të tij dy voe pulash, pa kuptim ose fyes.
Banorët, unë midis tyre, reaguam fort dhe ato nuk u vunë.
Tani kanë vendosur një skulpturë të zhanrit abstraksion.
Unë nuk jam skulptor dhe nuk mun e gjykoj teknikisht, por duke qenë inxhinier mbetem në idenë, se ajo betejë nuk ishte abstrakte, ishte konkrete dhe me motiv të qartë komtar.
Si e tillë, më domethanës mbetet “Malcori” i mëparshëm epik.
