Dhjetori ’90 ishte momenti historik kur studentët shqiptarë rrëzuan murin e frikës dhe shpallën fundin e një epoke të errët diktature. Lëvizja studentore nuk solli vetëm pluralizmin politik por ajo shënoi ngritjen e një ndërgjegjeje qytetare kundër despotizmit shtetëror. Për herë të parë pas gjysmë shekulli, qytetari shqiptar u ndje i lirë të thoshte: “Kurrë më !”
Por 35 vite më pas, pyetja mbetet e dhimbshme: A e çrrënjosi Shqipëria despotizmin politik?
Fatkeqsisht JO!
Ai ndryshoi formë dhe u rikthye në mënyra më të rafinuar. Despotizmi i sotëm nuk ka bunkerë, nuk ka kult personaliteti të ngritur në monumente, as gjyqe speciale. Ai është më i butë në formë, por më i rrezikshëm në funksion. Ka kapur institucionet me procedura, kontrollon ekonominë me kontrata, sundon administratën me varësi, mbyt votën me klientelizëm, dhe e ka deformuar shoqërinë përmes nënshtrimit ekonomik e jo përmes dhunës fizike.
Ndërkohë, politika shqiptare si në qeveri, ashtu edhe në opozitë ka dështuar t’i qëndrojë besnike idealeve studentore të Dhjetorit ‘90. Mazhoranca ka ushqyer një model pushteti që në shumë elementë imiton logjikën e centralizimit dhe të kontrollit absolut. Opozita kryesore ajo e lindur nga ajo lëvizje, nga ana tjetër, shpesh ka rrëshqitur drejt autokracisë së brendshme, duke humbur rolin si alternativë e vërtetë e lirisë dhe demokracisë.
Kjo nuk është trashëgimia që meriton Dhjetori ’90. Ky nuk është shteti që studentët e asaj kohe ëndërruan. Në vend të republikës së lirë dhe të barabartë, sot Shqipëria lëviz mes dy rreziqeve:
despotizmit oligarkik të pushtetit, pra despotizmit të korrupsionit që e trajton shtetin si instrument ekonomik dhe despotizmit të brendshëm të opozitës, që shpesh rikrijon të njëjtën logjikë sundimi brenda vetes.
Dhjetori ’90 ishte fillimi i çrrënjosjes së një despotizmi klasik, por për fat të keq Shqipëria e vitit 2025 përballet me një despotizëm politik modern, të butë në retorikë, por të ashpër në kontroll; pa ideologji shtetërore por me interesa ekonomike; pa diktaturë proletariati por me sistem të kapur.
Nga ky këndvështrim, misioni i Dhjetorit ‘90 mbetet i papërfunduar.
Liria fitohet një herë, por duhet mbrojtur çdo ditë. Ndaj Shqipëria sot ka nevojë më shumë se kurrë t’i rikthehet frymës së Dhjetorit: frymës së guximit, kur studentët 20-25 vjeçarë asokohe çbënë atë që politika 50-vjeçare kishte instaluar: Despotizmin.
