Hynek Pallas
Askush nuk vajtoi gjatë fishekzjarreve në urën e Charles në natën e Vitit të Ri 1993. As një divorc dhe funeral i kombinuar nuk mund të prishin optimizmin e viteve 1990. Çekosllovakia jetoi vetëm 74 vjet, por goditja vdekjeprurëse ishte e njëjta erë lirie në kadife që fshiu një perde të hekurt.
▪️Në dritën e ngjarjeve në Ballkan, divorci u pa edhe si një mësim për nacionalizmin progresiv.
30 vjet më vonë, në ngurrimin për të mbajtur Çekosllovakinë të bashkuar, ka një tjetër mësim për Evropën – ku beteja është tani midis forcave etno-kombëtare dhe luftëtarëve të federatës multikulturore.
Sigurisht që ishte një “çift i pashoq” – të huazosh titullin e një libri për vendet e ish-ambasadorit Ingmar Karlsson – të cilët u bashkuan në hartën e fuqive fitimtare pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore.
Sllovakia e varfër, rurale duhej të varej nga Republika Çeke e industrializuar, e cila loboi të dilte nga Austro-Hungaria. Por aty ku çekët kishin besim kombëtar, me një histori të qartë për t’u mbështetur, sllovakët filluan të ndërtonin të tyren me zell pas vitit 1918 – jo më pak në kundërshtim me çekët.
“Çekosllovakizmi”, siç quhej ideologjia e vendit të ri, sigurisht që pati adhurues në të dy rajonet gjatë Republikës së Parë demokratike të idealizuar çeke (1918-1938). Por kushdo që viziton qytetet sllovake sot dhe përfundon në lagjet e njohura si Praga e Vogël – e ndërtuar për zyrtarët çekë që sundonin këtë ujëra të pasme – e kupton pse sllovakët nuk e shihnin atë në të njëjtën mënyrë. Megjithatë, kërkesat për pavarësi do të kishin një përfundim fatkeq: në vitin 1938, ato u shfrytëzuan nga rrymat fashiste që shpallën autonominë dhe e shndërruan Sllovakinë në një shtet vasal gjerman nazist.
▪️Në vitin 1990, çekët e konsideronin veten se kishin humbur më shumë se sllovakët nga komunizmi.
Sot, është një e vërtetë e pranuar që komunizmi e shtypi nacionalizmin dhe se ai u kthye në vitin 1990. Por regjimet e pasluftës – stalinizmi, socializmi me fytyrë njerëzore dhe normalizimi – luajtën mbi ndjenjat kombëtare.
As çekët dhe as sllovakët nuk u detyruan të përballen me rolin e tyre në abuzimet e viteve të luftës – përkatësisht gjenocidin e romëve dhe hebrenjve, dhe dëbimin e tre milionë gjermanëve nga çekët pas përfundimit të luftës.
▪️Sllovakët, të cilët gjatë periudhës së ndërmjetme e konsideronin veten të anashkaluar, tani u bënë udhëheqës komunistë. Federata e vitit 1969, e cila barazoi pushtetin midis Pragës dhe Bratislavës, i bëri sllovakët më pak kritikë ndaj pushtimit. Për më tepër, komunistët industrializuan pjesën sllovake të vendit.
Përqindja e disidentëve ishte më e ulët, dhe edhe sot një pakicë sllovake e konsiderojnë Revolucionin Kadife si diçka pozitive.
▪️Në vitin 1990, çekët e konsideronin veten se kishin humbur më shumë se sllovakët nga komunizmi.
Ndër të paktët zëra që vajtuan hapur Çekosllovakinë në 1993 ishte ish disidenti Petr Uhl . Uhl, i cili u burgos gjatë viteve komuniste, besonte se federata mund të ishte një mburojë kundër nacionalizmit etnik dhe privatizimeve të pakontrolluara. Ai foli në vesh të shurdhër dhe në erërat separatiste që po frynin, ndjenjat nacionaliste u bënë vendimtare. Ngjarjet dukeshin të natyrshme, por ishin në duart e politikanëve të lëmuar.
Václav Havel – të cilit iu hodhën vezë në Bratislavë në 1991 – ishte një president i shkëlqyer simbolik, por i papjekur për luftën politike që ishte kërkuar për të mbajtur vendin të bashkuar. Divorci u krye, pa referendum, nga dy burra, trashëgimia e të cilëve sot karakterizon Evropën Qendrore më shumë sesa humanizmin e Havelit.
▪️Kryeministri çek konservator i krahut të djathtë Václav Klaus drejtoi një antisocializëm të hapur dhe privatizim të ashpër që përfshinte vjedhjen e aseteve të përbashkëta.
▪️Homologu sllovak Vladimír Meçiar premtoi se industritë do të mbeteshin kryesisht në pronësi të shtetit dhe nuk ishte i interesuar të fshihej gjatë viteve komuniste – ai krijoi një regjim etno-nacionalist, autoritar dhe të korruptuar.
Jeta është më e mirë se 1989.
Në vend të procesit të demokratizimit të bazuar në vlera dhe material që ishte i nevojshëm, u hodh terreni për populizëm. Rolet e viktimave etnike u bënë dogmë kombëtare në Republikën Çeke dhe Sllovaki (ashtu si në Hungari dhe Poloni). Sigurisht që Marrëveshja e Mynihut e vitit 1938, kur çekët iu hodhën Hitlerit , ishte një turp për Perëndimin.
▪️Por mosgatishmëria e çekëve për të marrë përgjegjësinë për abuzimet e tyre si dhe për komunizmin ishte e rrezikshme.
▪️Ashtu si paaftësia e sllovakëve për t’u lidhur me shtetin fashist. Një regjim antisemitik që pagoi Gjermaninë për të dëbuar hebrenjtë – por i lavdëruar si një manifestim i pavarësisë sllovake.
Pikëpamja bardh e zi e historisë ka krijuar boshllëqe në kujtesë dhe racizëm – u deshën 30 vjet për të hequr një fabrikë derrash çeke nga vendi i një kampi përqendrimi rom – si dhe pikëpamje përjashtuese të shtetësisë.
▪️Jeta është më e mirë se në vitin 1989, veçanërisht në Pragë dhe Bratislavë.
Por nuk mund të mbyllet një sy ndaj pabarazive të rënda midis rajoneve, ndaj situatës së minoriteteve, korrupsionit dhe besimit të ulët shoqëror. Qeveria e Sllovakisë u votua jashtë javën tjetër në një votë mosbesimi dhe është një zgjedhje larg që të bëhet Orbanistani i ardhshëm i BE-së. Një oligark çek, i cili deri vitin e kaluar ishte kryeministër, mund të fitojë zgjedhjet presidenciale çeke në janar.
Në optimizmin progresiv që në vitet 1990 injoroi rreziqet që ziejnë, është e pasigurt nëse një Çekosllovaki e mbajtur do të kishte ndryshuar diçka. Por nëse Europa dëshiron të festojë demokracinë dhe lirinë me fishekzjarre edhe në 30 vjet – atëherë ne duhet të mësojmë nga gabimet.
Hynek Pallas është një shkrimtar, kritik dhe punonjës në faqen e kulturës së Expressen.
Nga Diaspora Shqiptare në Sudei
