Para viteve 90, kur punoja në zonë të thellë kufitare, kisha një vartës i cili ishte shumë i rregullt në sjellje e komunikim dhe shumë korrekt dhe i disiplinuar në punë, por edhe pse këto cilësi duhej ta bënin krenar ai ishte shumë servil, jo vetëm me mua që më kishte epror direkt, por edhe me të gjithë shefat e tjerë.
Një ditë e thërras në zyrë dhe pas disa pyetjeve formale për punën, me takt, i thashë se me punën dhe korrektesën e tij nuk kishte pse u bëhej servil të tjerëve dhe as mua.
Më pa paksa me habi, uli kokën dhe ngadalë më pyeti : Po pse o shef çtë gjeti ti nga servilizmi im ? Nuk është nevoja, i thashë. Ke të drejtë, më tha, por po deshe mos ma kërko këtë për të tjerët. Unë kam 20 vjet në punë dhe kështu jam sjellur, nuk më ka gjetur asgjë e keqe.
Aman o shef, mos ma kërko këtë. Ishte radha ime të habitesha. Po ti je i rregullt, i thash, nuk ke arsye ti servilosesh askujt.
Ai: Unë jam në rregull, por jam i vogël dhe siç thotë populli dhe siç ti e di mirë, peshku i madh e ha të voglin. Nuk janë të gjithë si ti o shef. Po kur të ikësh ti, di unë si do jetë ai tjetri që vjen në vendin tënd, më pyeti në dukje me naivitet.
Ç’ti thoja ? Nuk isha dakord me të, por mbase kishte edhe të drejtë.
Që atëhere dola në një përfundim, që të voglin, qoftë individ apo shtet, e detyron të bëhet servil aroganca e të madhit dhe pastaj të voglit i bëhet mënyrë sjelljeje si instikt mbijetese. Ai bëhet servil ndaj të madhit, por nga urrejtja që ndien brenda vetes për atë të madhin, që e ka detyruar të depersonalizohet, në rastin më të parë e tradhëton. Më pas vazhdon servilizmin me të madhin e rradhës dhe tradhëtinë e rradhës.
E kështu moj Shqipëri e zhytur me kryet në hi, kështu u solle ti me serbët, pastaj me sovjetikët, më pas me kinezët e tani së fundmi me amerikanët. Me këta të fundit mbase i ngremë kryet nga hiri. Thonë se këta amerikanët nuk i duan servilët, thjesht i përdorin ca kohë e pastaj i flakin dhe ngrenë servilin e rradhës.
E ja kështu, domethënë …, por analiza ime është jo si psikolog api sociolog, por vetëm si një person me përvojë në marrëdhënie me vartës dhe epror.
