{"id":94583,"date":"2025-12-21T16:17:43","date_gmt":"2025-12-21T16:17:43","guid":{"rendered":"https:\/\/neutrale.al\/?p=94583"},"modified":"2025-12-21T16:17:43","modified_gmt":"2025-12-21T16:17:43","slug":"lutfi-dervishi-pse-finlanda-nuk-e-ka-frike-dezinformimin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/2025\/12\/21\/lutfi-dervishi-pse-finlanda-nuk-e-ka-frike-dezinformimin\/","title":{"rendered":"Lutfi Dervishi\/ Pse Finlanda nuk e ka frik\u00eb dezinformimin?"},"content":{"rendered":"<p>N\u00eb dhjetor, Helsinki jeton n\u00eb muzg. Ka drit\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr 2\u20133 or\u00eb.<\/p>\n<p>Finlanda \u00ebsht\u00eb vendi m\u00eb i lumtur n\u00eb bot\u00eb. Jo sepse ka shum\u00eb drit\u00eb, por sepse ka shum\u00eb besim. N\u00eb m\u00ebngjes her\u00ebt, para se qyteti t\u00eb zgjohet plot\u00ebsisht, d\u00ebgjon hapa njer\u00ebzish n\u00eb rrug\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb himnin komb\u00ebtar finlandez thuhet, \u201cjemi t\u00eb varf\u00ebr, kemi vet\u00ebm pisha\u201d. N\u00eb fakt, 72 p\u00ebr qind e territorit jan\u00eb pyje dhe rreth 20 p\u00ebr qind e GDP-s\u00eb lidhet me industrin\u00eb e drurit. Duhet t\u00eb kishte m\u00eb shum\u00eb drit\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb vend sepse ka shum\u00eb p\u00ebr t\u00eb par\u00eb dhe m\u00ebsuar.<\/p>\n<p>Nj\u00eb profesor finlandez Tapio Varis ka formuluar termin \u201cedukim mediatik\u201d shum\u00eb p\u00ebrpara se pjesa tjet\u00ebr e Europ\u00ebs ta kthente n\u00eb mod\u00eb. Sot, p\u00ebr finlandez\u00ebt, ky nuk \u00ebsht\u00eb slogan, por politik\u00eb shtet\u00ebrore dhe praktik\u00eb e p\u00ebrditshme.<\/p>\n<p>Nj\u00eb zyrtar i Ministris\u00eb s\u00eb Jashtme tha me n\u00ebnqeshje, \u201cjemi m\u00ebsuar t\u00eb jetojm\u00eb me motin e keq, dezinformimi \u00ebsht\u00eb gj\u00eb e vog\u00ebl\u201d. Jo sepse nuk ekziston, por sepse shoq\u00ebria \u00ebsht\u00eb e trajnuar ta p\u00ebrballoj\u00eb.<\/p>\n<p>K\u00ebtu q\u00ebndron dallimi thelb\u00ebsor. Finlanda nuk p\u00ebrpiqet t\u00eb ndaloj\u00eb informacionin e rrem\u00eb, por m\u00ebson konsumator\u00ebt q\u00eb t&#8217;a njohin at\u00eb. Filozofia \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb, internetin dhe rrjetet sociale nuk i mbyll dot, por mendjen e m\u00ebson. (Prej nj\u00eb viti m\u00eb pretekst t\u00eb g\u00ebnjesht\u00ebrt  n\u00eb Shqip\u00ebri  u mbyll TikTok. Rezultati? Krimi mes adoleshent\u00ebve  (tashm\u00eb real) u shtua dhe numri i p\u00ebrdoruesve t\u00eb TikTok u shum\u00ebfishua. Moll\u00ebt e ndaluara shijojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb.)<\/p>\n<p>Edukimi mediatik n\u00eb Finland \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e programeve shkollore prej vitesh, i integruar n\u00eb l\u00ebnd\u00eb t\u00eb ndryshme, p\u00ebr t\u00eb aft\u00ebsuar t\u00eb rinjt\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbijetuar n\u00eb cunamin e informacionit. Nx\u00ebn\u00ebsit m\u00ebsojn\u00eb t\u00eb dallojn\u00eb faktin nga opinioni, lajmin nga propaganda, gabimin nga manipulimi. M\u00ebsojn\u00eb \u201cmendimin kritik\u201d.<\/p>\n<p>Finlanda \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri e nd\u00ebrtuar mbi besimin. Kjo reflektohet edhe te media. Pak televizione, shum\u00eb p\u00ebrmbajtje. N\u00eb nj\u00eb hotel mesatar sheh tre kanale t\u00eb televizionit publik dhe disa nga vendet fqinje. Asnj\u00eb bombardim, asnj\u00eb kakofoni. Besimi n\u00eb media \u00ebsht\u00eb rreth 80%.<\/p>\n<p>Buxheti i televizionit publik \u00ebsht\u00eb rreth 400 milion\u00eb euro! Financimi b\u00ebhet p\u00ebrmes nj\u00eb takse direkte, jo p\u00ebr aparat, jo p\u00ebr familje, rreth 180 euro n\u00eb vit. \u201cIa vlen\u201d, thot\u00eb Vesa, \u201cm\u00eb pak se nj\u00eb euro n\u00eb dit\u00eb p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb i mir\u00ebinformuar\u201d. <\/p>\n<p>Laura, studente, nuk paguan ende. \u201cPor nj\u00eb dit\u00eb do t\u00eb paguaj me qejf taksa\u201d, thot\u00eb.<br \/>\nPakti \u00ebsht\u00eb i qart\u00eb: qytetar\u00ebt paguajn\u00eb taksat, n\u00eb k\u00ebmbim t\u00eb sh\u00ebrbimeve cil\u00ebsore.<\/p>\n<p>Arsimi, arsimi, arsimi<\/p>\n<p>N\u00eb p\u00ebrgjigje t\u00eb nj\u00eb pyetjeje p\u00ebr t\u00eb renditur tre gj\u00ebra kryesore nga vizita dyditore &#8211; pothuaj t\u00eb gjith\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e rajonit t\u00eb Ballkanit ishin n\u00eb nj\u00eb mendje: arsimi, arsimi, arsimi.<\/p>\n<p>Ka shum\u00eb p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar nga sistemi arsimor finlandez. Ai bazohet n\u00eb barazi, akses universal, besim te m\u00ebsuesit dhe munges\u00eb presioni artificial. Nuk ka renditje shkollash, nuk ka teste komb\u00ebtare q\u00eb prodhojn\u00eb stres, ka fokus te t\u00eb m\u00ebsuarit dhe jo te nd\u00ebshkimi.<\/p>\n<p>M\u00ebsuesit jan\u00eb profesionist\u00eb me master, t\u00eb respektuar dhe autonom\u00eb. Kurrikula komb\u00ebtare jep orientimin kryesor, por zbatimi vendoset nga shkollat. Edukimi mediatik \u00ebsht\u00eb i mb\u00ebshtetur nga institucione t\u00eb posa\u00e7me, si Agjencia Komb\u00ebtare e Arsimit dhe Instituti Komb\u00ebtar Audioviziv, n\u00eb bashk\u00ebpunim me ministri t\u00eb ndryshme dhe shoq\u00ebrin\u00eb civile.<br \/>\n(N\u00eb Shqip\u00ebri, edhe pse shum\u00eb gj\u00ebra jan\u00eb ndryshme, kan\u00eb nisur hapat e par\u00eb. Instituti Shqiptar i Medias, s\u00eb bashku me Ministrin\u00eb e Arsimit, kan\u00eb nisur iniciativa p\u00ebr t\u00eb integruar module mbi leximin kritik t\u00eb mediave n\u00eb shkolla dhe trajnime p\u00ebr m\u00ebsuesit.)<\/p>\n<p>Suksesi n\u00eb edukimin mediatik \u00ebsht\u00eb arsyeja q\u00eb Finland\u00ebn nuk e kap paniku nga algoritmet, deepfake, lufta informative apo Inteligjenca Artificiale. Shoq\u00ebria \u00ebsht\u00eb e st\u00ebrvitur, jo e frik\u00ebsuar.<\/p>\n<p>Vizita n\u00eb Helsinki Upper Secondary School of Media Arts e b\u00ebn teorin\u00eb konkrete. Befasia m\u00eb e bukur ishin Ema dhe Sofia, dy vajza nga Kosova. Nj\u00ebra e lindur n\u00eb Finland\u00eb, tjetra vet\u00ebm prej tet\u00eb vitesh aty.<\/p>\n<p>Shteti u ofron f\u00ebmij\u00ebve t\u00eb emigrant\u00ebve mund\u00ebsin\u00eb t\u00eb ruajn\u00eb edhe gjuh\u00ebn amtare. Identiteti nuk shihet si problem, por si pasuri.<\/p>\n<p>Finlanda na kujton di\u00e7ka t\u00eb thjesht\u00eb, por thelb\u00ebsore. Lufta kund\u00ebr dezinformimit nuk fitohet me censur\u00eb, por me edukim. Jo me panik, por duke ngjallur besim.<\/p>\n<p>N\u00eb nj\u00eb bot\u00eb ku algoritmet vendosin \u00e7far\u00eb shohim, Finlanda ka zgjedhur t\u00eb investoj\u00eb tek mendja&#8230;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00eb dhjetor, Helsinki jeton n\u00eb muzg. Ka drit\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr 2\u20133 or\u00eb. Finlanda \u00ebsht\u00eb vendi m\u00eb i lumtur n\u00eb bot\u00eb. Jo sepse ka shum\u00eb drit\u00eb, por sepse ka shum\u00eb besim. N\u00eb m\u00ebngjes her\u00ebt, para se qyteti t\u00eb zgjohet plot\u00ebsisht, d\u00ebgjon hapa njer\u00ebzish n\u00eb rrug\u00eb. N\u00eb himnin komb\u00ebtar finlandez thuhet, \u201cjemi t\u00eb varf\u00ebr, kemi vet\u00ebm pisha\u201d. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":94584,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-94583","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-te-tjera"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/94583","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=94583"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/94583\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":94585,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/94583\/revisions\/94585"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/94584"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=94583"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=94583"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=94583"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}