{"id":93965,"date":"2025-11-22T16:31:11","date_gmt":"2025-11-22T16:31:11","guid":{"rendered":"https:\/\/neutrale.al\/?p=93965"},"modified":"2025-11-22T16:31:11","modified_gmt":"2025-11-22T16:31:11","slug":"prof-lili-sula-alfabeti-latin-ngjarja-thelbesore-qe-orientoi-perfundimisht-shqiperine-drejt-oksidentit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/2025\/11\/22\/prof-lili-sula-alfabeti-latin-ngjarja-thelbesore-qe-orientoi-perfundimisht-shqiperine-drejt-oksidentit\/","title":{"rendered":"Prof. Lili Sula\/ Alfabeti latin, ngjarja thelb\u00ebsore, q\u00eb orientoi p\u00ebrfundimisht Shqip\u00ebrin\u00eb drejt oksidentit&#8230;"},"content":{"rendered":"<p>22 N\u00ebntori 1908 &#8211; ngjarja ku u vendos q\u00eb gjuha shqipe t\u00eb shkruhej me alfabetin latin, e mb\u00ebshtetur fort nga shoq\u00ebria \u2018Bashkimi\u2019, Shkod\u00ebr dhe Gjergj Fishta, i cili theksonte iden\u00eb se nuk do t\u00eb mbroj asnj\u00eb nga alfabetet, por do t\u00eb mbroj nj\u00eb alfabet t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb ngjarje thelb\u00ebsore, q\u00eb orientoi p\u00ebrfundimisht Shqip\u00ebrin\u00eb drejt oksidentit &#8211; si\u00e7 thoshte Pat\u00ebr Fishta, n\u00ebnkryetar i Kongresit &#8211; dhe u b\u00eb nj\u00eb prej gur\u00ebve themel t\u00eb identitetit shqiptar. Nj\u00eb identitet kulturor send\u00ebrtuar me shkrimin e shqipes qysh prej Buzukut, Budit, Bardhit e Bogdanit dhe n\u00eb vijim. <\/p>\n<p>N\u00eb v\u00ebshtrim kulturor, deri n\u00eb Kongresin e Manastirit shkrimet tona karakterizoheshin nga gjurm\u00eb  identitare t\u00eb tri perandorive m\u00eb t\u00eb fuqishme t\u00eb koh\u00ebs:<\/p>\n<p>-Tradita latine me autor\u00ebt e hersh\u00ebm me qend\u00ebr Shkodr\u00ebn, nga Buzuku, Budi, Bogdani, q\u00eb shkruan shqip me alfabet latin, si nj\u00eb jehon\u00eb e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb e trash\u00ebgimis\u00eb romake. (Bardhi dhe Barleti krijuan n\u00eb latinisht, duke d\u00ebshmuar lidhjen ton\u00eb t\u00eb hershme me Per\u00ebndimin.)<\/p>\n<p>&#8211; Tradita arb\u00ebreshe q\u00eb p\u00ebrb\u00ebhej nga shqiptar\u00eb t\u00eb shp\u00ebrngulur nga trungu am\u00eb pas vdekjes s\u00eb Sk\u00ebnderbeut e t\u00eb vendosur n\u00eb Italin\u00eb e Jugut, t\u00eb cil\u00ebt rujat\u00ebn gjuh\u00ebn, religjionin e zakonet e t\u00eb par\u00ebve.<br \/>\nL. Matranga, J. Variboba etj.  jan\u00eb emra t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb shek. XVI-XVIII  q\u00eb krijuan me nj\u00eb vullnet t\u00eb qart\u00eb kulturor p\u00ebr ruajtjen e fes\u00eb s\u00eb krishter\u00eb dhe t\u00eb gjuh\u00ebs amtare dhe shkrujat\u00ebn me alfabet latin.<\/p>\n<p>&#8211; Tradita osmane  u krijua nga poet\u00eb t\u00eb mjediseve myslimane, t\u00eb njohur si bejtexhinj, q\u00eb krijuan me alfabet arab, pers ose turk, si: Muhamet Ky\u00e7yku, Nezim Berati, Sulejman Naibi e shum\u00eb t\u00eb tjer\u00eb. T\u00eb formuar n\u00eb medrese e mejtepe, krijimtaria e tyre shfaqte ndikimin e thell\u00eb t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane n\u00eb kultur\u00ebn e koh\u00ebs dhe karakterizohej nga fryma filokuranike.<\/p>\n<p>&#8211; N\u00eb jug t\u00eb vendit, sidomos rreth Akademis\u00eb s\u00eb famshme t\u00eb Voskopoj\u00ebs, perandoria helene linte gjurm\u00ebt e tradit\u00ebs s\u00eb saj n\u00eb p\u00ebrdorimin e alfabetit grek p\u00ebr shkrime kulturore si dhe sh\u00ebrbesa fetare, duke synuar forcimin e frym\u00ebs fanariote. Jan\u00eb t\u00eb njohura k\u00ebtu p\u00ebrpjekjet e krijimit t\u00eb alfabetit te gjuh\u00ebs son\u00eb dhe derdhja g\u00ebrmat shqipe q\u00eb shkonin n\u00eb kund\u00ebrshtim me p\u00ebrhapjen e frym\u00ebs helene.<br \/>\nVepra e autor\u00ebve t\u00eb Akademis\u00eb s\u00eb Voskopoj\u00ebs, si: T. Kavaljoti, Dh. Todri, T. Haxhifilipi etj. ashtu si ajo personaliteteve t\u00eb  Shkodr\u00ebs ishte filobiblike. <\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebt\u00eb vend t\u00eb vog\u00ebl gjeografikisht, tri perandori t\u00eb m\u00ebdha rr\u00ebnjos\u00ebn gjuh\u00eb e fe q\u00eb form\u00ebsuan shtres\u00ebzimet tona identitare. <\/p>\n<p>K\u00ebshtu, n\u00eb k\u00ebt\u00eb peizazh t\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb kulturor, n\u00eb shek. XIX lindi let\u00ebrsia jon\u00eb moderne me vet\u00ebdijen e poet\u00ebve rilind\u00ebs, (De Rada, Z. Skiroi, N. Frash\u00ebri, P. Vasa etj.) p\u00ebr vler\u00ebn e shqipes si nj\u00ebsi e vetme unifikuese, q\u00eb ngrihej p\u00ebrmbi \u00e7do p\u00ebrkat\u00ebsi krahinore, fetare a perandorake &#8211; ndaj n\u00eb Manastir gjuha rilindi prej vetes, p\u00ebr t\u00eb rilindur kultur\u00ebn, kujtes\u00ebn dhe kombin shqiptar.<\/p>\n<p>Pik\u00ebrisht p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, ngjarja e Manastirit, 117 vjet m\u00eb par\u00eb, merr nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb jasht\u00ebzakonshme- ajo sh\u00ebnon kthes\u00ebn kulturore drejt Per\u00ebndimit.<\/p>\n<p>Vitet e turbullta q\u00eb po jetojm\u00eb, midis p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr c\u00ebnim, fshirje apo relativizim t\u00eb veprave dhe simboleve tona identitare &#8211; fenomen tipik i Cancel Culture &#8211; 22 N\u00ebntori nuk duhet par\u00eb vet\u00ebm si dat\u00eb p\u00ebrkujtimi, por si nj\u00eb thirrje p\u00ebr t\u00eb mbrojtur themelet e kombit, \u00e7do gur t\u00eb mozaikut ton\u00eb t\u00eb larmish\u00ebm, \u00e7do gjurm\u00eb q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebson N\u00ebn\u00ebn Shqip\u00ebri.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/88223f96-3cef-4581-8666-48e780f0e06f-300x268.jpeg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"268\" class=\"alignnone size-medium wp-image-93966\" srcset=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/88223f96-3cef-4581-8666-48e780f0e06f-300x268.jpeg 300w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/88223f96-3cef-4581-8666-48e780f0e06f-1024x913.jpeg 1024w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/88223f96-3cef-4581-8666-48e780f0e06f-768x685.jpeg 768w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/88223f96-3cef-4581-8666-48e780f0e06f-860x767.jpeg 860w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/88223f96-3cef-4581-8666-48e780f0e06f.jpeg 1251w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>22 N\u00ebntori 1908 &#8211; ngjarja ku u vendos q\u00eb gjuha shqipe t\u00eb shkruhej me alfabetin latin, e mb\u00ebshtetur fort nga shoq\u00ebria \u2018Bashkimi\u2019, Shkod\u00ebr dhe Gjergj Fishta, i cili theksonte iden\u00eb se nuk do t\u00eb mbroj asnj\u00eb nga alfabetet, por do t\u00eb mbroj nj\u00eb alfabet t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt. \u00cbsht\u00eb ngjarje thelb\u00ebsore, q\u00eb orientoi p\u00ebrfundimisht Shqip\u00ebrin\u00eb drejt oksidentit [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":93967,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-93965","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-te-tjera"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/93965","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=93965"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/93965\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":93968,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/93965\/revisions\/93968"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/93967"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=93965"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=93965"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=93965"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}