{"id":88815,"date":"2025-05-02T11:59:18","date_gmt":"2025-05-02T11:59:18","guid":{"rendered":"https:\/\/neutrale.al\/?p=88815"},"modified":"2025-05-02T11:59:18","modified_gmt":"2025-05-02T11:59:18","slug":"toka-po-ftohet-me-shpejt-nga-sa-kemi-menduar-dhe-shuarja-gjeologjike-qe-e-pret-eshte-me-afer-se-sa-e-kishim-imagjinuar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/2025\/05\/02\/toka-po-ftohet-me-shpejt-nga-sa-kemi-menduar-dhe-shuarja-gjeologjike-qe-e-pret-eshte-me-afer-se-sa-e-kishim-imagjinuar\/","title":{"rendered":"Toka po ftohet m\u00eb shpejt nga sa kemi menduar, dhe shuarja gjeologjike q\u00eb e pret \u00ebsht\u00eb m\u00eb af\u00ebr se sa e kishim imagjinuar"},"content":{"rendered":"<p>Shkenca po na sjell nj\u00eb paralajm\u00ebrim t\u00eb heshtur, por trondit\u00ebs, planeti yn\u00eb, n\u00eb thell\u00ebsit\u00eb e tij m\u00eb t\u00eb thella, po shkon drejt shuarjes m\u00eb shpejt nga sa mendonim. Nj\u00eb studim i ri nga ETH Zurich dhe Carnegie Institution for Science ka zbuluar se b\u00ebrthama e Tok\u00ebs po humbet nxeht\u00ebsi me ritme t\u00eb p\u00ebrshpejtuara, nj\u00eb zhvillim q\u00eb mund t\u00eb ndryshoj\u00eb rr\u00ebnj\u00ebsisht m\u00ebnyr\u00ebn se si e konceptojm\u00eb fatin afatgjat\u00eb t\u00eb bot\u00ebs ku jetojm\u00eb.<br \/>\nKy zbulim nuk vjen nga nj\u00eb parashikim fantastiko-shkencor, por nga eksperimentime t\u00eb drejtp\u00ebrdrejta mbi nj\u00eb mineral ky\u00e7, bridgmanite, q\u00eb ndodhet n\u00eb kufirin mes b\u00ebrtham\u00ebs dhe mantelit t\u00eb Tok\u00ebs. N\u00eb kushtet e nxeht\u00ebsis\u00eb dhe presionit ekstrem, bridgmanite rezulton t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb p\u00ebr\u00e7ues i jasht\u00ebzakonsh\u00ebm i nxeht\u00ebsis\u00eb, rreth 1.5 her\u00eb m\u00eb efikas nga sa ishte menduar m\u00eb par\u00eb.<br \/>\n\u00c7far\u00eb do t\u00eb thot\u00eb kjo n\u00eb praktik\u00eb? N\u00ebse Toka ftohet m\u00eb shpejt, at\u00ebher\u00eb rrymat konvektive q\u00eb gjall\u00ebrojn\u00eb mantelin, nxisin l\u00ebvizjen e pllakave tektonike dhe mbajn\u00eb fush\u00ebn ton\u00eb magnetike, t\u00eb domosdoshme p\u00ebr jet\u00ebn, mund t\u00eb ngadal\u00ebsohen dhe, n\u00eb nj\u00eb t\u00eb ardhme t\u00eb larg\u00ebt, t\u00eb ndalen krejt\u00ebsisht.<br \/>\nShkenc\u00ebtar\u00ebt nuk mund t\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb sakt\u00ebsisht koh\u00ebshtrirjen e k\u00ebtij procesi, por paralelet me planet\u00eb si Marsi dhe M\u00ebrkuri jan\u00eb shqet\u00ebsuese. Ata jan\u00eb tashm\u00eb trupa shk\u00ebmbor\u00eb, t\u00eb heshtur, pa l\u00ebvizje t\u00eb brendshme apo magnetiz\u00ebm aktiv. Nj\u00eb fat i ngjash\u00ebm, sipas k\u00ebsaj teorie, mund t\u00eb pres\u00eb edhe Tok\u00ebn.<br \/>\nKjo \u00ebsht\u00eb m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb lajm shkencor, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb meditim mbi kalueshm\u00ebrin\u00eb e gjith\u00e7kaje. Nj\u00eb kujtes\u00eb se edhe ky planet i zhurmsh\u00ebm, q\u00eb dridhet, shp\u00ebrthen dhe rrah me jet\u00ebn q\u00eb mbart, \u00ebsht\u00eb n\u00eb rrug\u00ebn e tij drejt nj\u00eb gjendjeje t\u00eb ngrir\u00eb dhe t\u00eb heshtur. Jo nes\u00ebr, jo p\u00ebr brezat tan\u00eb, por n\u00eb horizontin kozmik t\u00eb nj\u00eb kohe q\u00eb vet\u00ebm universi e p\u00ebrfytyron.<br \/>\nDhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb rrjedh\u00eb t\u00eb pakthyeshme, ajo q\u00eb na mbetet \u00ebsht\u00eb t\u00eb kuptojm\u00eb, t\u00eb \u00e7mojm\u00eb dhe t\u00eb mbrojm\u00eb k\u00ebt\u00eb mrekulli t\u00eb rrall\u00eb q\u00eb quajm\u00eb Tok\u00eb, ende e gjall\u00eb, ende mikprit\u00ebse, ende sht\u00ebpia jon\u00eb.<\/p>\n<p>Burimi: ETH Zurich<br \/>\nP\u00ebrgatiti: Albert Vataj<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Shkenca po na sjell nj\u00eb paralajm\u00ebrim t\u00eb heshtur, por trondit\u00ebs, planeti yn\u00eb, n\u00eb thell\u00ebsit\u00eb e tij m\u00eb t\u00eb thella, po shkon drejt shuarjes m\u00eb shpejt nga sa mendonim. Nj\u00eb studim i ri nga ETH Zurich dhe Carnegie Institution for Science ka zbuluar se b\u00ebrthama e Tok\u00ebs po humbet nxeht\u00ebsi me ritme t\u00eb p\u00ebrshpejtuara, nj\u00eb zhvillim [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":88816,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-88815","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-te-tjera"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88815","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=88815"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88815\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":88817,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88815\/revisions\/88817"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/88816"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=88815"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=88815"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=88815"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}