{"id":59320,"date":"2023-09-12T15:39:34","date_gmt":"2023-09-12T15:39:34","guid":{"rendered":"https:\/\/neutrale.al\/?p=59320"},"modified":"2023-09-12T15:39:34","modified_gmt":"2023-09-12T15:39:34","slug":"nyt-ikaria-ku-njerezit-harrojne-te-vdesin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/2023\/09\/12\/nyt-ikaria-ku-njerezit-harrojne-te-vdesin\/","title":{"rendered":"NYT: &#8220;Ikaria, ku njer\u00ebzit harrojn\u00eb t\u00eb vdesin&#8221;"},"content":{"rendered":"<p>Nj\u00eb artikull i gjat\u00eb, i para disa vitesh me titull &#8220;Ishulli ku njer\u00ebzit harrojn\u00eb t\u00eb vdesin&#8221;, u botua n\u00eb revist\u00ebn insert nga &#8220;The New York Times&#8221;.<br \/>\nI kushtuar k\u00ebrkimit t\u00eb sekretit t\u00eb jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb s\u00eb popullit t\u00eb Ikarias, materiali, si\u00e7 raporton \u201cNational Herald\u201d, \u00ebsht\u00eb marr\u00eb nga t\u00eb dh\u00ebnat e reja q\u00eb p\u00ebrmban botimi i dyt\u00eb i \u201cBlue Zones\u201d nga Dan Buettner, i cili \u00ebsht\u00eb publikuar nga \u201cNational Geographic\u201d.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb sekretit t\u00eb jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb, duke vizituar Ikaria, Buettner do t\u00eb zbuloj\u00eb se Ikarian\u00ebt nuk mbajn\u00eb or\u00eb, nuk jan\u00eb t\u00eb stresuar, u besojn\u00eb barishteve q\u00eb u jep mali dhe kur pyeten se si e b\u00ebjn\u00eb k\u00ebt\u00eb, zakonisht p\u00ebrgjigjen se ndoshta \u00ebsht\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb ajrit t\u00eb past\u00ebr dhe ver\u00ebs. Fillimisht p\u00ebrmendet historia e Stamatis Moraitis, i cili emigroi n\u00eb SHBA n\u00eb vitin 1943. Aty u martua me greko-amerikanen Elpiniki, e cila i dha tre f\u00ebmij\u00eb. Megjithat\u00eb, n\u00eb vitin 1976, mjek\u00ebt e diagnostikuan at\u00eb me kancer n\u00eb mushk\u00ebri dhe i dhan\u00eb n\u00ebnt\u00eb muaj jet\u00eb.<br \/>\nK\u00ebshtu ai vendosi t\u00eb kthehej n\u00eb Greqi, n\u00eb Ikarian e tij t\u00eb dashur p\u00ebr t&#8217;u varrosur me paraardh\u00ebsit e tij.<br \/>\nAi u vendos me prind\u00ebrit e tij t\u00eb moshuar, n\u00eb nj\u00eb sht\u00ebpi t\u00eb vog\u00ebl t\u00eb vjet\u00ebr, n\u00eb nj\u00eb pron\u00eb prej dy hektar\u00ebsh me vreshta, pran\u00eb Evdilos, n\u00eb an\u00ebn veriore t\u00eb ishullit. N\u00eb muajt n\u00eb vijim, sh\u00ebndeti i tij u p\u00ebrmir\u00ebsua vazhdimisht.<br \/>\nN\u00eb fund nuk iu n\u00ebnshtrua asnj\u00ebher\u00eb kimioterapis\u00eb dhe as nuk k\u00ebrkoi ndonj\u00eb lloj mjekimi. Dhe kur pas 25 vitesh u kthye n\u00eb SHBA p\u00ebr t&#8217;i treguar se \u00e7far\u00eb kishte ndodhur, zbuloi se t\u00eb gjith\u00eb mjek\u00ebt q\u00eb e kishin ekzaminuar para se t\u00eb largohej&#8230; kishin vdekur.<br \/>\nAi n\u00eb mosh\u00ebn 102-vje\u00e7are.<\/p>\n<p>Nj\u00eb tjet\u00ebr histori e cituar n\u00eb botim \u00ebsht\u00eb ajo e t\u00eb moshuar\u00ebs Theas Parikos, e cila, ndon\u00ebse e lindur n\u00eb Detroit, nga nj\u00eb baba amerikan, zgjodhi t\u00eb rikthehej n\u00eb vendin e origjin\u00ebs s\u00eb n\u00ebn\u00ebs s\u00eb saj greke, Ikaria, ku ritmi i jet\u00ebs \u00ebsht\u00eb m\u00eb i qet\u00eb dhe shoq\u00ebria, pavar\u00ebsisht papun\u00ebsis\u00eb s\u00eb lart\u00eb, m\u00eb mb\u00ebshtet\u00ebse. Ve\u00e7orit\u00eb dhe m\u00ebnyra e jetes\u00ebs T\u00eb dh\u00ebnat e fundit shkencore kan\u00eb treguar se Ikaria, s\u00eb bashku me Sardenja, Loma Linda n\u00eb Meksik\u00eb, Nicoya n\u00eb Kosta Rika dhe Okinawa n\u00eb Japoni, jan\u00eb rajonet e bot\u00ebs me p\u00ebrqindjet m\u00eb t\u00eb larta t\u00eb t\u00eb moshuarve.<\/p>\n<p>Krahas specifikave, nga pik\u00ebpamja gjenetike, e popullsis\u00eb, nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm duket se luajn\u00eb edhe kushtet dhe m\u00ebnyra e jetes\u00ebs s\u00eb banor\u00ebve t\u00eb k\u00ebtij ishulli t\u00eb vog\u00ebl, t\u00eb cil\u00ebt mbajn\u00eb rekorde p\u00ebr jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb. Dhe nd\u00ebrsa n\u00eb pjes\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb Evrop\u00ebs vet\u00ebm 0.1% e popullsis\u00eb jeton mbi 90 vjet, n\u00eb Ikaria p\u00ebrqindja p\u00ebrkat\u00ebse \u00ebsht\u00eb dhjet\u00ebfishuar, duke ruajtur nj\u00eb cil\u00ebsi t\u00eb mir\u00eb jetese.<\/p>\n<p>Ajo q\u00eb duket se i karakterizon t\u00eb moshuarit e Ikaris\u00eb, sipas shkenc\u00ebtar\u00ebve, \u00ebsht\u00eb disponimi romantik deri n\u00eb pleq\u00ebri, shoq\u00ebria, lidhjet e ngushta familjare, stresi i ul\u00ebt, niveli i mir\u00eb arsimor (vitet e shkollimit), st\u00ebrvitja e p\u00ebrditshme. E gjith\u00eb kjo, e kombinuar me siest\u00ebn e mesdit\u00ebs, nivelin m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb adoptimit t\u00eb diet\u00ebs mesdhetare dhe nd\u00ebrveprimin intensiv social dhe pjes\u00ebmarrjen n\u00eb ngjarje sociale, jan\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebsit baz\u00eb t\u00eb recet\u00ebs p\u00ebr t\u00eb arritur mosh\u00ebn e vjet\u00ebr, me sh\u00ebndet t\u00eb mir\u00eb.<br \/>\nMiratimi i nj\u00eb diete m\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetshme \u00ebsht\u00eb m\u00eb i zakonsh\u00ebm n\u00eb mesin e t\u00eb moshuarve n\u00eb Ikaria (68% midis burrave t\u00eb moshuar mbi 80 vje\u00e7 dhe 64% midis grave t\u00eb moshuara) krahasuar me njer\u00ebzit e mosh\u00ebs s\u00eb ngjashme, nga studimet e kryera n\u00eb popullatat e Atik\u00ebs dhe ishujve t\u00eb Mesdheut. \u201cDuke folur me doktor Ilias Leriadis, ai m\u00eb tha q\u00eb njer\u00ebzit rrin\u00eb deri von\u00eb\u201d, tha studiuesi. \u201cNe zgjohemi von\u00eb dhe flem\u00eb gjithmon\u00eb n\u00eb mesdit\u00eb. Un\u00eb nuk e hap zyr\u00ebn time para nj\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb t\u00eb m\u00ebngjesit, sepse nuk vjen njeri m\u00eb her\u00ebt.<br \/>\nKe v\u00ebn\u00eb re se askush nuk mban or\u00eb k\u00ebtu. Kur fton dik\u00eb p\u00ebr drek\u00eb, ai mund t\u00eb vij\u00eb n\u00eb dhjet\u00eb ose gjasht\u00eb pasdite.<br \/>\nNe thjesht nuk i kushtojm\u00eb v\u00ebmendje koh\u00ebs k\u00ebtu.&#8221;<br \/>\nAi i referohet posa\u00e7\u00ebrisht asaj q\u00eb m\u00ebsoi nga doktori p\u00ebr pirjen e \u00e7ajrave t\u00eb malit, borzilokit, kopr\u00ebs, rozmarin\u00ebs q\u00eb \u201cnjer\u00ebzit k\u00ebtu mendojn\u00eb se jan\u00eb ila\u00e7e. Ashtu si mjalti, t\u00eb cilin e p\u00ebrdorin p\u00ebr \u00e7do gj\u00eb q\u00eb nga sh\u00ebrimi i plag\u00ebve, kremrat e nat\u00ebs, madje edhe gripi. T\u00eb moshuarit e nisin dit\u00ebn me nj\u00eb lug\u00eb t\u00eb mbushur me mjalt\u00eb. E marrin si ila\u00e7\u201d.<br \/>\nS\u00eb fundi, i impresionuar nga shkalla e lart\u00eb e jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb n\u00eb Ikaria, ai pyet veten pse n\u00eb Samos aty pran\u00eb njer\u00ebzit q\u00eb thithin t\u00eb nj\u00ebjtin aj\u00ebr t\u00eb past\u00ebr, han\u00eb peshk t\u00eb fresk\u00ebt nga i nj\u00ebjti det, vez\u00eb, qum\u00ebsht dhe pin\u00eb ver\u00eb, nuk jetojn\u00eb aq gjat\u00eb sa pjesa tjet\u00ebr grek\u00ebt.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/53f5f1ee-4f34-4b99-8a55-c93e9e241067-300x243.jpeg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"243\" class=\"alignnone size-medium wp-image-59321\" srcset=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/53f5f1ee-4f34-4b99-8a55-c93e9e241067-300x243.jpeg 300w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/53f5f1ee-4f34-4b99-8a55-c93e9e241067-768x622.jpeg 768w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/53f5f1ee-4f34-4b99-8a55-c93e9e241067-860x697.jpeg 860w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/53f5f1ee-4f34-4b99-8a55-c93e9e241067.jpeg 960w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nj\u00eb artikull i gjat\u00eb, i para disa vitesh me titull &#8220;Ishulli ku njer\u00ebzit harrojn\u00eb t\u00eb vdesin&#8221;, u botua n\u00eb revist\u00ebn insert nga &#8220;The New York Times&#8221;. I kushtuar k\u00ebrkimit t\u00eb sekretit t\u00eb jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb s\u00eb popullit t\u00eb Ikarias, materiali, si\u00e7 raporton \u201cNational Herald\u201d, \u00ebsht\u00eb marr\u00eb nga t\u00eb dh\u00ebnat e reja q\u00eb p\u00ebrmban botimi i dyt\u00eb i [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":59322,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":{"0":"post-59320","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-rajoni"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59320","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=59320"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59320\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":59324,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59320\/revisions\/59324"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/59322"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=59320"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=59320"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=59320"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}