{"id":47713,"date":"2023-05-12T10:14:42","date_gmt":"2023-05-12T10:14:42","guid":{"rendered":"https:\/\/neutrale.al\/?p=47713"},"modified":"2023-05-12T10:14:42","modified_gmt":"2023-05-12T10:14:42","slug":"shkenca-studion-dukurine-deja-vu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/2023\/05\/12\/shkenca-studion-dukurine-deja-vu\/","title":{"rendered":"Shkenca studion dukurin\u00eb D\u00e9j\u00e0-vu"},"content":{"rendered":"<p>T\u00eb gjith\u00eb kan\u00eb pasur nj\u00eb her\u00eb D\u00e9j\u00e0-vu. P\u00ebr disa njer\u00ebz kjo \u00ebsht\u00eb dukuri e mbinatyrshme, kurse p\u00ebr t\u00eb tjer\u00ebt shpjegohet me neurologji. \u00c7far\u00eb shpjegimi ka kjo ndjenj\u00eb disi e trazuar?<\/p>\n<p>Prit pak, mos jemi par\u00eb diku? Ah! A kam qen\u00eb edhe her\u00eb tjet\u00ebr k\u00ebtu? M\u00eb vjen keq n\u00ebse ju krijohet p\u00ebrshtypja se i keni lexuar k\u00ebto rreshta edhe her\u00eb tjet\u00ebr. Me siguri jeni duke pasur D\u00e9j\u00e0-vu. A ju ka ndodhur t\u00eb vendoseni p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb nj\u00eb qytet t\u00eb ri dhe \u00e7do gj\u00eb ju duket disi e njohur? Ose jeni duke u prezantuar me dik\u00eb dhe ju duket sikur e njihni q\u00eb m\u00eb par\u00eb? At\u00ebher\u00eb ju jeni nga ata njer\u00ebz q\u00eb kan\u00eb pasur D\u00e9j\u00e0-vu.\u00a0<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1876 filozofi dhe shkenc\u00ebtari francez \u00c9mile Boirac i dha emrin k\u00ebsaj p\u00ebrshtypjeje me kuptimin q\u00eb ka n\u00eb gjuh\u00ebn franceze &#8220;D\u00e9j\u00e0-vu, par\u00eb m\u00eb par\u00eb\u201d. Mendimtar\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm kan\u00eb qen\u00eb munduar edhe m\u00eb par\u00eb ta shpjegojn\u00eb k\u00ebt\u00eb fenomen. N\u00eb Greqin\u00eb antike, filozofi Platon e shihte k\u00ebt\u00eb fenomen si shenj\u00eb nga jeta e m\u00ebparshme. N\u00eb koh\u00ebt moderne psikanalisti Sigmund Freud, e p\u00ebrshkruante D\u00e9j\u00e0-vun\u00eb si kujtim t\u00eb nj\u00eb fantazie t\u00eb n\u00ebnvet\u00ebdijes, t\u00eb lidhur me d\u00ebshir\u00ebn e p\u00ebrmir\u00ebsimit t\u00eb situat\u00ebs aktuale. Kurse psikiatri Carl Jung besonte se ajo ka lidhje me n\u00ebnvet\u00ebdijen kolektive, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb filmat e Hollywood-it e paraqesin si &#8220;gabim t\u00eb matrik\u00ebs\u201d.\u00a0<\/p>\n<p>&#8220;Ajo nuk ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me ngjarje t\u00eb mbinatyrshme. Ndjenja e D\u00e9j\u00e0-vu-s\u00eb \u00ebsht\u00eb krejt normale&#8221;, \u00a0thot\u00eb James J. Giordano, profesor i neurologjis\u00eb n\u00eb Universitetin Georgetown t\u00eb Uashington, D.C.-s\u00eb. &#8220;D\u00e9j\u00e0-vu-ja \u00ebsht\u00eb ndjenja subjektive e nj\u00eb personi, q\u00eb mendon se i ka p\u00ebrjetuar nj\u00eb her\u00eb ngjarje, aktivitete, mendime dhe ndjenja t\u00eb caktuara, megjith\u00ebse n\u00eb fakt kjo gj\u00eb nuk ka ndodhur.\u201d\u00a0<\/p>\n<p>Rreth 90 p\u00ebrqind e popullsis\u00eb ka pasur nj\u00eb her\u00eb D\u00e9j\u00e0-vu. Me kalimin e mosh\u00ebs, ky p\u00ebrjetim fillon rrallohet.\u00a0<\/p>\n<p>E dini pse vjen nganj\u00ebher\u00eb kjo ndjenj\u00eb e trazuar?\u00a0<\/p>\n<p>&#8220;Nuk ka asnj\u00eb arsye q\u00eb t\u00eb ndodh\u00eb,\u201d thot\u00eb Giordano p\u00ebr DW. &#8220;Truri yn\u00eb funksionon si sahat. Ai percepton \u00e7do gj\u00eb nga e tanishmja dhe e krahason me p\u00ebrjetime t\u00eb ngjashme ose jo t\u00eb ngjashme t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs. K\u00ebshtu truri yn\u00eb b\u00ebn planifikimet p\u00ebr t\u00eb ardhmen. Por ndodh q\u00eb k\u00ebto sinjale t\u00eb ngat\u00ebrrohen.\u201d\u00a0<\/p>\n<p>Giordano mendon se kjo dukuri ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me at\u00eb pjes\u00eb t\u00eb trurit q\u00eb ndodhet n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb tij, me Thalamus-in. T\u00eb gjitha informacionet q\u00eb perceptohen nga d\u00ebgjimi, shija, prekja e k\u00ebshtu me radh\u00eb, duhet t\u00eb kalojn\u00eb n\u00ebp\u00ebr Thalamus, p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrfunduar n\u00eb shtres\u00ebn m\u00eb periferike t\u00eb trurit, tek korteksi celebral ku vazhdon t\u00eb interpretohet dhe p\u00ebrpunohet m\u00eb tej.<br \/>\n&#8220;N\u00ebse shpejt\u00ebsia e k\u00ebtyre nd\u00ebrveprimeve t\u00eb ndryshme devijon pak nga njera-tjetra, p\u00ebrjetimi yn\u00eb n\u00eb t\u00eb tanishmen na duket sikur \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kujtim nga e kaluara. Truri yn\u00eb, shprehimisht, e ka ngat\u00ebrruar t\u00eb tanishmen me t\u00eb kaluar\u00ebn,\u201d shpjegon Giordano.\u00a0<\/p>\n<p>Roderick Spears, profesor q\u00eb merret me studimin e migren\u00ebs dhe b\u00ebn k\u00ebrkime klinike n\u00eb universitetin amerikan Brown, n\u00eb Providenc\u00eb t\u00eb Rhode Island-\u00ebs, \u00ebsht\u00eb po ashtu i mendimit, se nuk ekzistojn\u00eb shpjegime t\u00eb vlefshme p\u00ebr pyetjet pse dhe si vjen D\u00e9j\u00e0-vuja. Shkenca e ka t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb nxjerr\u00eb konkluzione.\u00a0<\/p>\n<p>Sa shpesh shfaqen D\u00e9j\u00e0-vut\u00eb?\u00a0<\/p>\n<p>&#8220;D\u00e9j\u00e0-vut\u00eb \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb v\u00ebzhgohen sepse ato shfaqen spontanisht. Ne nuk e dim\u00eb si t&#8217;i krijojm\u00eb n\u00eb laborator k\u00ebto episode,\u201d thot\u00eb me keqardhje Spears. Dekada me radh\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt kan\u00eb zhvilluar teori t\u00eb ndryshme p\u00ebr pse dhe si zhvillohet D\u00e9j\u00e0-vu-ja.\u00a0<\/p>\n<p>Nj\u00eb teori e preferuar n\u00eb neurologji thot\u00eb, se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me p\u00ebrpunimin e dyfisht\u00eb neurologjik t\u00eb informacioneve, ku informacionet ruhen dhe thirren n\u00eb dy procese t\u00eb ndryshme t\u00eb trurit. P\u00ebr shembull ju jeni n\u00eb dhom\u00ebn e ndenjes, ulur n\u00eb karrige duke lexuar n\u00eb artikull. Nga kuzhina vjen aroma e dark\u00ebs q\u00eb po gatuhet. Macja shtriqet n\u00eb koshin e saj. Celulari jep sinjal se ka marr\u00eb nj\u00eb mesazh dhe ju jeni duke ndier mbi l\u00ebkur\u00eb ngroht\u00ebsin\u00eb e diellit q\u00eb po per\u00ebndon. T\u00eb gjitha k\u00ebto p\u00ebrjetime nd\u00ebrthurren me njeri-tjetrin kur p\u00ebrpunohen nga truri dhe ruhen si nj\u00eb p\u00ebrjetim i vet\u00ebm.\u00a0<\/p>\n<p>N\u00ebse gjat\u00eb p\u00ebrpunimit t\u00eb k\u00ebtyre t\u00eb dh\u00ebnave n\u00eb tru ndodh nj\u00eb vones\u00eb minimale, at\u00ebher\u00eb truri, thot\u00eb teoria, e interpreton k\u00ebt\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb sikur t\u00eb ishin dy p\u00ebrvoja q\u00eb ndjekin njera-tjetr\u00ebn, duke iu krijuar juve p\u00ebrshtypjen se p\u00ebrvoj\u00ebn e par\u00eb e keni pasur nj\u00eb her\u00eb n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn.\u00a0<\/p>\n<p>Fizikanti teorik Michio Kaku \u00ebsht\u00eb i bindur se gjat\u00eb D\u00e9j\u00e0-vus\u00eb kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb \u00e7rregullim t\u00eb kujtes\u00ebs, e cila shfaqet kur &#8220;thirren fragmentet e kujtes\u00ebs t\u00eb ruajtur n\u00eb tru, kur ne ndodhemi n\u00eb nj\u00eb ambient q\u00eb ka ngjashm\u00ebri me di\u00e7ka q\u00eb kemi p\u00ebrjetuar m\u00eb par\u00eb.\u201d Kaku ka teori edhe p\u00ebr pyetjen n\u00ebse ne mund t\u00eb zhvendosemi midis universeve paralele, dhe p\u00ebr pyetjen n\u00ebse D\u00e9j\u00e0-vuja na thot\u00eb ndonj\u00eb gj\u00eb p\u00ebr pozicionin ton\u00eb n\u00eb k\u00ebto universe.\u00a0<\/p>\n<p>mund t\u00eb shkaktohen D\u00e9j\u00e0-vut\u00eb nga stresi?\u00a0<\/p>\n<p>Studime t\u00eb tjera thon\u00eb se stresi mund t\u00eb luaj\u00eb nj\u00eb rol p\u00ebr D\u00e9j\u00e0-vut\u00eb. &#8220;Truri funksionon m\u00eb mir\u00eb kur \u00ebsht\u00eb i \u00e7plodhur dhe i ngarkuar me energji. N\u00ebse keni shum\u00eb stres ose jeni shum\u00eb t\u00eb shqet\u00ebsuar, at\u00ebher\u00eb truri lodhet. At\u00ebher\u00eb mund t\u00eb ndodh\u00eb q\u00eb modeli t&#8217;i zhvendos\u00eb leht\u00eb aktivitetet e trurit. N\u00eb kushte t\u00eb tilla nuk \u00ebsht\u00eb e pazakonshme q\u00eb t\u00eb keni D\u00e9j\u00e0-vu&#8221;, sqaron Giordano.\u00a0<\/p>\n<p>Spears shton se njer\u00ebzit me shkollim t\u00eb lart\u00eb tentojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb se njer\u00ebzit q\u00eb kan\u00eb pak arsim, q\u00eb t\u00eb ken\u00eb D\u00e9j\u00e0-vu. &#8220;Njer\u00ebzit q\u00eb udh\u00ebtojn\u00eb shum\u00eb, q\u00eb jan\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb kujtohen p\u00ebr \u00ebnd\u00ebrrat e tyre dhe q\u00eb kan\u00eb pik\u00ebpamje liberale, p\u00ebrjetojn\u00eb m\u00eb shpesh D\u00e9j\u00e0-vu.&#8221;\u00a0\u00a0<\/p>\n<p>Jan\u00eb D\u00e9j\u00e0-vut\u00eb shenja t\u00eb ndonj\u00eb \u00e7rregullimi psiqik?\u00a0<\/p>\n<p>&#8220;Aspak,&#8221; thot\u00eb me siguri Giordano kur pyetet p\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje. Edhe njer\u00ebzit me psiqik\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetshme p\u00ebrjetojn\u00eb her\u00eb pas here D\u00e9j\u00e0-vu. M\u00eb shpesh ato shfaqen n\u00eb mosh\u00ebn nga 15 deri 25 vje\u00e7.\u00a0Spears k\u00ebshillon sidoqoft\u00eb se kush p\u00ebrjeton D\u00e9j\u00e0-vu m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb her\u00eb n\u00eb vit, p\u00ebr shmebull disa her\u00eb n\u00eb muaj, duhet t\u00eb marr\u00eb k\u00ebshilla nga mjeku. N\u00ebse D\u00e9j\u00e0-vu \u00ebsht\u00eb e lidhur me humbje t\u00eb vet\u00ebdijes ose nj\u00eb gjendje t\u00eb pazakont\u00eb \u00ebndrre, ajo jep shenja p\u00ebr nj\u00eb problem m\u00eb serioz.\u00a0<\/p>\n<p>&#8220;Duhet b\u00ebr\u00eb kujdes p\u00ebr t\u00eb par\u00eb n\u00ebse nj\u00eb D\u00e9j\u00e0-vu zgjat m\u00eb shum\u00eb se disa sekonda, ose n\u00ebse personi ka v\u00ebshtir\u00ebsi t\u00eb kuptoj\u00eb \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb reale dhe \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb joreale,\u201d shton Spears. &#8220;Mbase shihet se personi \u00ebsht\u00eb duke pasur sjellje t\u00eb pavet\u00ebdijshme, p\u00ebr shembull duke luajtur me flok\u00ebt e veta ose duke mos mbajtur dot sende n\u00eb duar. Edhe rritja e frekuenc\u00ebs s\u00eb rrahjeve t\u00eb zemr\u00ebs ose ndenja e madhe e frik\u00ebs do t\u00eb ishin arsye p\u00ebr nj\u00eb vizit\u00eb tek mjeku.\u201d\u00a0<\/p>\n<p>Sepse n\u00eb raste t\u00eb rralla D\u00e9j\u00e0-vuja mund t\u00eb jet\u00eb shenj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb kriz\u00eb, sidomos kriz\u00eb epileptike.\u00a0&#8220;Pjesa m\u00eb e madhe e krizave e kan\u00eb filles\u00ebn tek lobi temporal i trurit. Ato shkaktohen kur lobi temporal ngacmohet dhe personi \u00ebsht\u00eb ende n\u00eb gjysm\u00eb-vet\u00ebdije, pra jo krejt i pavet\u00ebdijsh\u00ebm. Kjo mund t\u00eb shkaktoj\u00eb ndjenj\u00ebn e D\u00e9j\u00e0-vus\u00eb.&#8221;\u00a0<br \/>\nN\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi nuk ekziston ndonj\u00eb mir\u00ebkuptim p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjen se si e ndien njeriu nj\u00eb D\u00e9j\u00e0-vu dhe ka teori t\u00eb ndryshme p\u00ebr pyetjen se \u00e7far\u00eb e shkakton. Shkenc\u00ebtar\u00eb nuk e din\u00eb ende \u00e7far\u00eb e shkakton faktikisht. Spears shpreh keqardhjen duke th\u00ebn\u00eb: &#8220;Ne nuk kemi ende nj\u00eb shpjegim solid strukturor p\u00ebr k\u00ebt\u00eb gj\u00eb.\u201d\u00a0DW<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/0b773080-adc3-47ef-9cc6-57a0984125a0-300x250.jpeg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"250\" class=\"alignnone size-medium wp-image-47714\" srcset=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/0b773080-adc3-47ef-9cc6-57a0984125a0-300x250.jpeg 300w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/0b773080-adc3-47ef-9cc6-57a0984125a0-1024x854.jpeg 1024w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/0b773080-adc3-47ef-9cc6-57a0984125a0-768x641.jpeg 768w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/0b773080-adc3-47ef-9cc6-57a0984125a0-860x717.jpeg 860w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/0b773080-adc3-47ef-9cc6-57a0984125a0.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/bb4d3709-9d28-4724-a1b2-5c914c8b6848-300x229.jpeg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"229\" class=\"alignnone size-medium wp-image-47715\" srcset=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/bb4d3709-9d28-4724-a1b2-5c914c8b6848-300x229.jpeg 300w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/bb4d3709-9d28-4724-a1b2-5c914c8b6848-1024x783.jpeg 1024w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/bb4d3709-9d28-4724-a1b2-5c914c8b6848-768x587.jpeg 768w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/bb4d3709-9d28-4724-a1b2-5c914c8b6848-860x658.jpeg 860w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/bb4d3709-9d28-4724-a1b2-5c914c8b6848.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/aa5cf602-05f0-434b-80a6-d11bff3e1021-300x221.jpeg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"221\" class=\"alignnone size-medium wp-image-47716\" srcset=\"https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/aa5cf602-05f0-434b-80a6-d11bff3e1021-300x221.jpeg 300w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/aa5cf602-05f0-434b-80a6-d11bff3e1021-1024x756.jpeg 1024w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/aa5cf602-05f0-434b-80a6-d11bff3e1021-768x567.jpeg 768w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/aa5cf602-05f0-434b-80a6-d11bff3e1021-860x635.jpeg 860w, https:\/\/neutrale.al\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/aa5cf602-05f0-434b-80a6-d11bff3e1021.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00eb gjith\u00eb kan\u00eb pasur nj\u00eb her\u00eb D\u00e9j\u00e0-vu. P\u00ebr disa njer\u00ebz kjo \u00ebsht\u00eb dukuri e mbinatyrshme, kurse p\u00ebr t\u00eb tjer\u00ebt shpjegohet me neurologji. \u00c7far\u00eb shpjegimi ka kjo ndjenj\u00eb disi e trazuar? Prit pak, mos jemi par\u00eb diku? Ah! A kam qen\u00eb edhe her\u00eb tjet\u00ebr k\u00ebtu? M\u00eb vjen keq n\u00ebse ju krijohet p\u00ebrshtypja se i keni lexuar [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":47717,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-47713","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-te-tjera"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/47713","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=47713"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/47713\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":47718,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/47713\/revisions\/47718"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/47717"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=47713"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=47713"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=47713"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}