{"id":33091,"date":"2022-12-14T17:10:18","date_gmt":"2022-12-14T17:10:18","guid":{"rendered":"https:\/\/neutrale.al\/?p=33091"},"modified":"2022-12-14T17:10:18","modified_gmt":"2022-12-14T17:10:18","slug":"faruk-myrtaj-masat-e-gjera-duan-me-shume-barazine-se-sa-lirine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/2022\/12\/14\/faruk-myrtaj-masat-e-gjera-duan-me-shume-barazine-se-sa-lirine\/","title":{"rendered":"Faruk Myrtaj\/ MASAT E GJERA&#8230;DUAN M\u00cb SHUM\u00cb BARAZIN\u00cb SE SA LIRIN\u00cb?"},"content":{"rendered":"<p>\u2018Freedom\u2019 Means Something Different to Liberals and Conservatives. ANNELIEN DE DIJN\/August 25, 2020<\/p>\n<p>(&#8220;Liri&#8221; do t\u00eb thot\u00eb di\u00e7ka ndryshe nga liberal\u00ebt dhe konservator\u00ebt. ANNELIEN DE DIJN\/)<\/p>\n<p>Ne priremi ta mendojm\u00eb lirin\u00eb si ideal emancipues, arsye-mir\u00eb. P\u00ebrgjat\u00eb historis\u00eb, d\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb t\u00eb lir\u00eb frym\u00ebzoi grupe t\u00eb panum\u00ebrta t\u00eb neglizhuara si sfidues t\u00eb sundimit t\u00eb elitave politike dhe ekonomike. <\/p>\n<p>Liria ishte kryefjala e revolucionar\u00ebve t\u00eb Atlantikut, t\u00eb cil\u00ebt, n\u00eb fund t\u00eb shekullit t\u00eb 18-t\u00eb, rr\u00ebzuan mbret\u00ebrit autokrat\u00eb, elitat arrogante e skllav\u00ebrin\u00eb, duke i dh\u00ebn\u00eb fund regjimeve t\u00eb vjet\u00ebr. N\u00eb shekujt 19\/20, aktivist\u00ebt dhe feminist\u00ebt e t\u00eb drejtave civile luftuan p\u00ebr zgjerimin e demokracis\u00eb n\u00eb em\u00ebr t\u00eb liris\u00eb, nd\u00ebrsa populist\u00ebt dhe progresist\u00ebt luftuan p\u00ebr t&#8217;i dh\u00ebn\u00eb fund dominimit ekonomik t\u00eb pun\u00ebtor\u00ebve.<br \/>\nNd\u00ebrsa k\u00ebto grupe kishin objektiva dhe ambicie t\u00eb ndryshme, n\u00eb kund\u00ebrshti me nj\u00ebri-tjetrin, t\u00eb gjith\u00eb ran\u00eb dakord se q\u00ebllimi i tyre kryesor &#8211; liria &#8211; k\u00ebrkonte rritjen e z\u00ebrit t\u00eb popullit n\u00eb qeveri. Kur i ndjeri Rep. John Lewis u b\u00ebri thirrje amerikan\u00ebve &#8220;t\u00eb linin t\u00eb kumboj\u00eb liria&#8221;, mb\u00ebshtetej n\u00eb k\u00ebt\u00eb tradit\u00eb.<br \/>\nPor ka edhe nj\u00eb an\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb historis\u00eb s\u00eb liris\u00eb.<\/p>\n<p>Britma p\u00ebr liri \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur gjithashtu nga konservator\u00ebt, p\u00ebr t\u00eb mbrojtur interesat e elit\u00ebs.<br \/>\nSipas tyre, liria e v\u00ebrtet\u00eb nuk ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me kontrollin kolektiv mbi qeverin\u00eb; ai konsiston n\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsin\u00eb private t\u00eb jet\u00ebs dhe t\u00eb mirave. Nga ky k\u00ebndv\u00ebshtrim, ruajtja e liris\u00eb ka pak t\u00eb b\u00ebj\u00eb me b\u00ebrjen e qeveris\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebse ndaj njer\u00ebzve. Shumica e zgjedhur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb demokratike, theksojn\u00eb konservator\u00ebt, p\u00ebrb\u00ebn po aq, ose edhe m\u00eb shum\u00eb, k\u00ebrc\u00ebnim p\u00ebr sigurin\u00eb personale dhe t\u00eb drejt\u00ebn individuale &#8211; ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb drejt\u00ebn e pron\u00ebs &#8211; sa mbret\u00ebrit grabitqar\u00eb apo elitat lakmitare. <\/p>\n<p>Pra, liria mund t\u00eb ruhet m\u00eb s\u00eb miri nga institucionet q\u00eb frenojn\u00eb pushtetin e shumicave, ose thjesht duke tkurrur sa m\u00eb shum\u00eb sfer\u00ebn e qeverisjes.<br \/>\nM\u00ebnyr\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb menduari p\u00ebr lirin\u00eb, krijuar n\u00eb fund t\u00eb shek 18-t\u00eb nga mbrojt\u00ebsit e regjimit t\u00eb vjet\u00ebr.<\/p>\n<p>Filozofi skocez Adam Ferguson, kund\u00ebrshtar i vendosur i Revolucionit Amerikan, shpjegoi se liria konsistonte n\u00eb &#8220;sigurin\u00eb e t\u00eb drejtave tona&#8221;. Nga kjo perspektiv\u00eb, kolonist\u00ebt amerikan\u00eb ishin t\u00eb lir\u00eb, edhe pse u mungonte kontrolli mbi m\u00ebnyr\u00ebn se si qeveriseshin. Si n\u00ebnshtetas britanik\u00eb, g\u00ebzonin \u00abm\u00eb shum\u00eb siguri se \u00e7do popull tjet\u00ebr\u00bb. Pra liria e kolonist\u00ebve ruhej m\u00eb s\u00eb miri duke ruajtur status quo-n\u00eb; p\u00ebrpjekjet e tyre p\u00ebr t\u00eb qeverisur veten mund t\u00eb p\u00ebrfundonin vet\u00ebm n\u00eb anarki dhe sundim t\u00eb turm\u00ebs.<\/p>\n<p>Benjamin Constant, nj\u00eb nga mendimtar\u00ebt politik\u00eb m\u00eb t\u00eb famsh\u00ebm t\u00eb Evrop\u00ebs, hodhi posht\u00eb shembullin e revolucionar\u00ebve francez\u00eb, duke argumentuar se kishin ngat\u00ebrruar lirin\u00eb me &#8220;pjes\u00ebmarrjen n\u00eb pushtetin kolektiv&#8221;. N\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj, liridash\u00ebsit duhet t\u00eb shikonin kushtetut\u00ebn britanike, ku hierarkit\u00eb ishin t\u00eb ngulitura.<\/p>\n<p>N\u00eb vazhd\u00ebn e revolucioneve t\u00eb shtypura brutalisht, pasi u ngrit\u00ebn kund\u00ebr monarkive evropiane, m\u00eb 1848, ai u ankua se kryengrit\u00ebsit, duke luftuar p\u00ebr t\u00eb drejt\u00ebn e vot\u00ebs, kishin ngat\u00ebrruar lirin\u00eb me &#8220;parimin e ep\u00ebrsis\u00eb s\u00eb popullit&#8221;. Nj\u00eb konfuzion i till\u00eb mund t\u00eb \u00e7onte n\u00eb despotiz\u00ebm demokratik. Liria e v\u00ebrtet\u00eb \u2013 si respekt p\u00ebr \u201ct\u00eb drejtat e fituara\u201d \u2013 mund t\u00eb arrihet m\u00eb s\u00eb miri duke kufizuar pushtetin shtet\u00ebror sa m\u00eb shum\u00eb t\u00eb jet\u00eb e mundur, jo me demokratizim.<\/p>\n<p>N\u00eb SHBA, konservator\u00ebt ishin gjithashtu t\u00eb etur t\u00eb pretendonin se ata, dhe vet\u00ebm ata, ishin mbrojt\u00ebsit e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb liris\u00eb. N\u00eb vitet 1790, disa nga federalist\u00ebt m\u00eb ekstrem\u00eb u p\u00ebrpoq\u00ebn t\u00eb kund\u00ebrshtonin arritjet demokratike t\u00eb dekad\u00ebs s\u00eb m\u00ebparshme n\u00eb em\u00ebr t\u00eb liris\u00eb. Sipas mendimit t\u00eb federalistit t\u00eb vendosur Noah Uebster, ishte gabim t\u00eb mendohej se &#8220;p\u00ebr t\u00eb fituar lirin\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb qeveri t\u00eb lir\u00eb, nuk ishte e nevojshme asgj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7se t\u00eb hiqeshin qafe mbret\u00ebrit, fisnik\u00ebt dhe prift\u00ebrinjt\u00eb&#8221;. <\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb ruajtur lirin\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb &#8211; q\u00eb Uebster e p\u00ebrcaktoi si g\u00ebzimin paq\u00ebsor t\u00eb jet\u00ebs dhe pron\u00ebs-pushteti duhej t\u00eb frenohej, mund\u00ebsisht duke e rezervuar Senatin p\u00ebr t\u00eb pasurit.<br \/>\nPik\u00ebpamje t\u00eb tilla ishin m\u00eb t\u00eb ngadalta p\u00ebr t\u00eb fituar joshje n\u00eb Shtetet e Bashkuara sesa n\u00eb Evrop\u00eb. P\u00ebr zhg\u00ebnjim t\u00eb Uebsterit, bashk\u00ebkoh\u00ebsit besuan se liria mund t\u00eb ruhej m\u00eb s\u00eb miri duke zgjeruar demokracin\u00eb dhe jo duke kufizuar kontrollin popullor mbi qeverin\u00eb.<\/p>\n<p>Nga fundi i shekullit t\u00eb 19-t\u00eb ia beh\u00ebn p\u00ebrpjekjet konservatore p\u00ebr t\u00eb rikthyer konceptin e liris\u00eb. Heqja e skllav\u00ebris\u00eb, industrializimi i shpejt\u00eb, migrimi masiv nga Evropa i zgjeruan klasat pun\u00ebtore bujq\u00ebsore dhe industriale n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb eksponenciale dhe u dha atyre nj\u00eb epje m\u00eb t\u00eb madhe politike. Kjo nxiti ankthin n\u00eb rritje p\u00ebr qeverisjen popullore n\u00eb mesin e elitave amerikane, t\u00eb cilat tani filluan t\u00eb pretendojn\u00eb se &#8220;demokracia masive&#8221; p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim t\u00eb madh p\u00ebr lirin\u00eb, ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb drejt\u00ebn e pron\u00ebs. <\/p>\n<p>Francis Parkman, ishte ve\u00e7 nj\u00ebri nga nj\u00eb num\u00ebr n\u00eb rritje i shtetar\u00ebve q\u00eb ngrit\u00ebn dyshime p\u00ebr men\u00e7urin\u00eb e t\u00eb drejt\u00ebs universale t\u00eb vot\u00ebs, pasi &#8220;masat e kombit &#8230; duan barazi m\u00eb shum\u00eb sesa lirin\u00eb&#8221;.<\/p>\n<p>William Graham Sumner, profesor i Yale, foli gjithashtu p\u00ebr shum\u00eb njer\u00ebz kur paralajm\u00ebroi ardhjen e nj\u00eb lloji t\u00eb ri, despotizmi demokratik &#8211; nj\u00eb rrezik q\u00eb mund t\u00eb shmangej m\u00eb s\u00eb miri duke kufizuar sa m\u00eb shum\u00eb sfer\u00ebn e qeverisjes.<br \/>\n&#8220;Mendoni pun\u00ebn tuaj&#8221;, p\u00ebrfundoi Sumner. Si &#8220;doktrina e liris\u00eb&#8221;.<\/p>\n<p>Kur politikan\u00ebt konservator\u00eb si Rand Paul ose Shoq\u00ebria Federaliste flasin p\u00ebr dashurin\u00eb e tyre p\u00ebr lirin\u00eb, ata zakonisht n\u00ebnkuptojn\u00eb di\u00e7ka shum\u00eb t\u00eb ndryshme nga aktivist\u00ebt e t\u00eb drejtave civile si John Lewis \u2013 dhe nga revolucionar\u00ebt, abolicionist\u00ebt dhe feminist\u00ebt n\u00eb gjurm\u00ebt e t\u00eb cil\u00ebve Lewis eci.<br \/>\nN\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj, ata po kanalizojn\u00eb konservator\u00ebt e shekullit t\u00eb 19-t\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt besonin se liria ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me mbrojtjen e t\u00eb drejtave t\u00eb pron\u00ebs \u2013 n\u00ebse \u00ebsht\u00eb e nevojshme, duke penguar demokracin\u00eb.<br \/>\nQindra vjet m\u00eb von\u00eb, k\u00ebto dy pik\u00ebpamje konkurruese t\u00eb liris\u00eb mbeten p\u00ebrgjith\u00ebsisht t\u00eb papajtueshme.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u2018Freedom\u2019 Means Something Different to Liberals and Conservatives. ANNELIEN DE DIJN\/August 25, 2020 (&#8220;Liri&#8221; do t\u00eb thot\u00eb di\u00e7ka ndryshe nga liberal\u00ebt dhe konservator\u00ebt. ANNELIEN DE DIJN\/) Ne priremi ta mendojm\u00eb lirin\u00eb si ideal emancipues, arsye-mir\u00eb. P\u00ebrgjat\u00eb historis\u00eb, d\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb t\u00eb lir\u00eb frym\u00ebzoi grupe t\u00eb panum\u00ebrta t\u00eb neglizhuara si sfidues t\u00eb sundimit t\u00eb elitave [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":33092,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-33091","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-te-tjera"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33091","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=33091"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33091\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":33093,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33091\/revisions\/33093"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/33092"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=33091"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=33091"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=33091"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}