{"id":21801,"date":"2022-10-01T08:39:55","date_gmt":"2022-10-01T08:39:55","guid":{"rendered":"https:\/\/neutrale.al\/?p=21801"},"modified":"2022-10-01T08:39:55","modified_gmt":"2022-10-01T08:39:55","slug":"1-tetori-dita-boterore-e-te-moshuarve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/2022\/10\/01\/1-tetori-dita-boterore-e-te-moshuarve\/","title":{"rendered":"1 Tetori Dita Bot\u00ebrore e t\u00eb Moshuarve"},"content":{"rendered":"<p>Data 1 Tetor \u00ebsht\u00eb vendosur si Dita Bot\u00ebrore e t\u00eb Moshuarve.<\/p>\n<p>Moshimi ose plakja \u00ebsht\u00eb nj\u00eb proces fiziologjik dhe natyror gjat\u00eb t\u00eb cilit ndodhin nj\u00eb s\u00ebr\u00eb ndryshimesh. Shum\u00eb t\u00eb moshuar jan\u00eb aktiv\u00eb dhe plot\u00ebsisht t\u00eb pavarur deri n\u00eb fund t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tyre.<br \/>\nMoshim nuk do t\u00eb thot\u00eb paaft\u00ebsi, s\u00ebmundje apo d\u00ebnim.<br \/>\n\u00c7do vit, tematika e Dit\u00ebs Bot\u00ebrore t\u00eb t\u00eb Moshuarve \u00ebsht\u00eb e ndryshme. Tematika e k\u00ebtij viti \u00ebsht\u00eb:<\/p>\n<p>Prek t\u00eb ardhmen, evidento talentet, kontributet dhe pjes\u0451marrjen e t\u00eb moshuarve n\u00eb shoq\u00ebri!<\/p>\n<p>Dita e k\u00ebtij viti do t\u00eb sh\u00ebrbej\u00eb p\u00ebr t\u00eb mund\u00ebsuar dhe p\u00ebrhapur kontributet e t\u00eb moshuarve n\u00eb familje, komunitete dhe n\u00eb gjith\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb. N\u00ebse do t\u00eb fokusohemi n\u00eb nj\u00eb rrug\u00eb e cila do t\u00eb mb\u00ebshtes\u00eb plot\u00ebsisht dhe efektivisht pjes\u00ebmarrjen e t\u00eb moshuarve, kjo duhet t\u00eb b\u00ebhet n\u00eb p\u00ebrputhje me t\u00eb drejtat baz\u00eb, nevojat dhe preferencat e tyre.<br \/>\nK\u00ebt\u00eb vit tematika do t\u00eb n\u00ebnvizoj\u00eb lidhjen midis evidentimit t\u00eb talenteve dhe kontribuimit t\u00eb t\u00eb moshuarve.<\/p>\n<p>Fakte nga Organizata Bot\u00ebrore e Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb<\/p>\n<p>1. Moshimi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fenomen global. Popullsia e t\u0451 moshuarve n\u00eb bot\u00eb, 60vje\u00e7 e lart, \u00ebsht\u00eb duke u rritur me shpejt\u00ebsi. N\u00eb vitin 2050, rreth 80 % e njer\u00ebzve t\u00eb moshuar do t\u00eb jetojn\u00eb n\u00eb vendet m\u00eb pak t\u00eb zhvilluara. Moshimi i popullsis\u00eb po ndodh paralelisht me urbanizimin e shpejt\u00eb; nga viti 2007 m\u00eb shum\u00eb se gjysma e popullsis\u00eb s\u00eb bot\u00ebs jeton n\u00eb qytete, dhe n\u00eb vitin 2030 kjo shif\u00ebr pritet t\u00eb rritet n\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 60%.<\/p>\n<p>2-Plakja e popullsis\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb triumf i shoq\u00ebris\u00eb moderne. Ajo pasqyron p\u00ebrmir\u00ebsimin e sh\u00ebndetit global, por edhe ngre sfida t\u00eb ve\u00e7anta p\u00ebr shekullin e 21-t\u00eb n\u00eb t\u00eb gjitha vendet s\u00eb bashku, si ato n\u00eb zhvillim ashtu dhe ato t\u00eb zhvilluara. Jet\u00ebgjat\u00ebsia \u00ebsht\u00eb duke u rritur edhe n\u00eb vendet n\u00eb zhvillim.<\/p>\n<p>3. Jet\u00ebgjat\u00ebsia ka dallime t\u00eb m\u00ebdha nd\u00ebrmjet vendeve. P\u00ebr shembull, nd\u00ebrsa Japonia ka jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb jet\u00ebs n\u00eb bot\u00eb me 82.2 vjet, n\u00eb disa vende si Afrika kjo shif\u00ebr \u00ebsht\u00eb 40 vjet m\u00eb e ul\u00ebt.<\/p>\n<p>4. Brenda vendeve, pabarazit\u00eb n\u00eb sh\u00ebndet jan\u00eb gjithashtu t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. Pra njer\u00ebzit e grupeve m\u00eb t\u00eb larta social-ekonomike mund t\u00eb jetojn\u00eb deri n\u00eb 20 vjet m\u00eb gjat\u00eb se njer\u00ebzit e grupeve t\u00eb ul\u00ebta social-ekonomike.<br \/>\n5.Deri n\u00eb vitin 2050, af\u00ebr 80%e t\u00eb gjitha vdekjeve pritet t\u00eb ndodhin n\u00eb njer\u00ebzit mbi 60 vje\u00e7. Shpenzimet sh\u00ebndet\u00ebsore rriten me mosh\u00ebn dhe jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrqendruara n\u00eb dy vitet e fundit t\u00eb jet\u00ebs, pavar\u00ebsisht se sa i vjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb dikush. \u00cbsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u2019u sigurohet k\u00ebtyre viteve shtes\u00eb p\u0451r sh\u00ebndetin, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb shpenzimet e kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor t\u00eb mund t\u00eb menaxhohen.<\/p>\n<p>6. Shumica e t\u00eb moshuarve vdesin nga s\u00ebmundjet kronike jo t\u00eb transmetueshme. Edhe n\u00eb vendet e varf\u00ebra tashm\u00eb shumica e t\u00eb moshuarve vdesin nga s\u00ebmundje kronike jo t\u00eb transmetueshme si: s\u00ebmundja e zemr\u00ebs, kanceri e diabeti.<\/p>\n<p>7. Investimi n\u00eb sh\u00ebndet gjat\u00eb gjith\u00eb jet\u00ebs prodhon vlera p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb. Njer\u00ebzit e moshuar t\u00eb sh\u00ebndetsh\u00ebm jan\u00eb mb\u00ebshtetje p\u00ebr familjet e tyre, komunitetet dhe ekonomin\u00eb. Asnj\u00ebher\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb shum\u00eb von\u00eb p\u00ebr t\u00eb ndryshuar sjelljet e rrezikshme dhe p\u00ebr t\u00eb promovuar sh\u00ebndetin p\u00ebr shembull: rreziku i vdekjes s\u00eb parakohshme ulet me 50 % n\u00ebse dikush heq dor\u00eb nga pirja e duhanit midis mosh\u00ebs 60 dhe 75vje\u00e7.<\/p>\n<p>8. Nevoja e nj\u00eb kujdesi afatgjat\u00eb po shtohet. N\u00eb vendet e zhvilluara, numri i t\u00eb moshuarve t\u00eb cil\u00ebt nuk jan\u00eb m\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb kujdesen p\u00ebr veten pritet t\u00eb kat\u00ebrfishohet n\u00eb vitin 2050. Nj\u00eb num\u00ebr i madh personash shum\u00eb t\u00eb moshuar humbasin aft\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb jetuar t\u00eb pavarur p\u00ebr shkak t\u00eb paaft\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u00eb l\u00ebvizur, dob\u00ebsis\u00eb apo problemeve t\u00eb tjera fizike apo mendore lidhur me mosh\u00ebn. Shum\u00eb prej tyre k\u00ebrkojn\u00eb kujdes afatgjat\u00eb, ku mund t\u00eb p\u00ebrfshijm\u00eb nevoj\u00ebn e nj\u00eb infermiereje n\u00eb sht\u00ebpi, ndihm\u00ebn nga t\u00eb af\u00ebrmit apo shtrime t\u00eb gjata n\u00eb spitale.<\/p>\n<p>9.Kujdesi sh\u00ebndet\u00ebsor par\u00ebsor efektiv, n\u00eb nivel komuniteti, p\u00ebr t\u00eb moshuarit \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr promovimin e sh\u00ebndetit, parandalimin e s\u00ebmundjeve dhe menaxhimin \u00eb s\u00ebmundjeve kronike.<\/p>\n<p>10. Fatkeq\u00ebsit\u00eb dhe emergjencat ndikojn\u00eb r\u00ebnd\u00eb te njer\u00ebzit e moshuar. P\u00ebr shembull, p\u00ebrqindja m\u00eb e lart\u00eb e vdekjeve t\u00eb shkaktuara nga cunami n\u00eb Indonezi n\u00eb vitin 2004 ishte te njer\u00ebzit mbi 60 vje\u00e7, apo shumica e viktimave t\u00eb val\u00ebve t\u00eb nxehta n\u00eb Evrop\u00eb n\u00eb vitin 2003 ishin njer\u00ebzit mbi 70 vje\u00e7.<\/p>\n<p>11. Tek t\u00eb moshuarit rritet rreziku i rr\u00ebzimeve dhe l\u00ebndimet jan\u00eb shum\u00eb m\u00eb serioze. Kjo \u00e7on n\u00eb rritje t\u00eb kostove sh\u00ebndet\u00ebsore, njer\u00ebzore dhe ekonomike.<br \/>\n12. Abuzimi me t\u00eb moshuarit rritet me plakjen e popullsis\u00eb dhe dinamik\u00ebn e ndryshimeve sociale. OBSH-ja vler\u00ebson se 4-6 % e personave t\u00eb moshuar n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn vuajn\u00eb nga nj\u00eb form\u00eb abuzimi si ai fizik, psikologjik, emocional, financiar, ose p\u00ebr shkak t\u00eb l\u00ebnies pas dore (neglizhimit).<\/p>\n<p>Fakte nga vendi yn\u00eb<\/p>\n<p>N\u00eb vendin ton\u00eb, n\u00eb vitin 2009 popullsia e grup-moshave 60 vje\u00e7 e lart p\u00ebrb\u00ebnte 12.9% t\u00eb popullsis\u00eb, p\u00ebrkundrejt 9% q\u00eb ishte n\u00eb vitin 2007 apo 3% n\u00eb vitin 1990. Nga pik\u00ebpamja gjinore, femrat p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb m\u00eb shum\u00eb se gjysm\u00ebn e popullsis\u00eb 60 vje\u00e7 e lart.<\/p>\n<p>Disa studime n\u00eb Tiran\u00eb dhe n\u00eb rrethe t\u00eb tjera t\u00eb vendit tregojn\u00eb se m\u00eb shum\u00eb se 2\/3 e t\u00eb moshuarve jan\u00eb t\u00eb s\u00ebmur\u00eb apo vuajn\u00eb nga nj\u00eb s\u00ebmundje kronike, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb 1\/3 e tyre raportojn\u00eb se vuajn\u00eb nga m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb s\u00ebmundje apo problem sh\u00ebndet\u00ebsor.<\/p>\n<p>Vet\u00ebm 12% e t\u00eb moshuarve raportojn\u00eb se nuk kan\u00eb patur nevoj\u00eb p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrdorur sh\u00ebrbimet sh\u00ebndet\u00ebsore gjat\u00eb 5 viteve t\u00eb fundit.<br \/>\nNumri i t\u00eb moshuarve q\u00eb p\u00ebrdorin sh\u00ebrbimet sh\u00ebndet\u00ebsore par\u00ebsore p\u00ebrb\u00ebn pothuajse gjysm\u00ebn e tyre dhe prirja \u00ebsht\u00eb drejt rritjes. Gjithashtu, t\u00eb moshuarit konsumojn\u00eb pothuajse gjysm\u00ebn e barnave mjek\u00ebsore, ose m\u00eb shum\u00eb se trefishin, krahasuar me t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt e moshave t\u00eb tjera.<\/p>\n<p>Nga 530 mij\u00eb t\u00eb moshuar t\u00eb regjistruar te mjeku i familjes, rreth 405 mij\u00eb p\u00ebrdorin sh\u00ebrbimet e financuara nga skema e sigurimeve sh\u00ebndet\u00ebsore. Rreth 160 mij\u00eb jan\u00eb p\u00ebrfitues t\u00eb rregullt t\u00eb skem\u00ebs dhe mesatarisht kapin vler\u00ebn e 252 milion\u00eb lek\u00ebve n\u00eb muaj.<\/p>\n<p>Por jo gjith\u00e7ka \u00ebsht\u00eb n\u00eb dor\u00ebn e tyre. T\u00eb moshuarit ndeshen shpesh me barriera shoq\u00ebrore q\u00eb ndikojn\u00eb mjaft n\u00eb jet\u00ebn e tyre. Gjithmon\u00eb e m\u00eb shum\u00eb t\u00eb moshuarit jetojn\u00eb t\u00eb vetmuar, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb gjendja ekonomike e tyre \u00ebsht\u00eb m\u00eb e r\u00ebnd\u00eb se pjesa tjet\u00ebr e shoq\u00ebris\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb nj\u00eb situat\u00eb globale t\u00eb nj\u00eb popullsie drejt plakjes, t\u00eb moshuarit do t\u00eb luajn\u00eb nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00ebp\u00ebrmjet pun\u00ebs vullnetare, transmetimit t\u00eb njohurive dhe eksperienc\u00ebs, duke ndihmuar familjet e tyre n\u00eb mbajtjen e p\u00ebrgjegj\u00ebsive, si dhe duke shtuar pjes\u00ebmarrjen e tyre si fuqi pun\u00ebtore e paguar.<\/p>\n<p>Sot t\u00eb moshuarit luajn\u00eb nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb shoq\u00ebri. N\u00eb Afrik\u00eb, apo edhe kudo tjet\u00ebr, miliona pacient\u00eb t\u00eb rritur q\u00eb jan\u00eb t\u00eb s\u00ebmur\u00eb me AIDS ndihmohen n\u00eb sht\u00ebpit\u00eb e tyre nga prind\u00ebrit. Pas vdekjes s\u00eb tyre, f\u00ebmij\u00ebt e mbetur jetim (s\u00eb fundmi 14 milion\u00eb n\u00ebn mosh\u00ebn 15 vje\u00e7 vet\u00ebm n\u00eb vendet afrikane) n\u00eb m\u00eb t\u00eb shumt\u00ebn e rasteve jan\u00eb n\u00eb p\u00ebrkujdesjen e gjysh\u00ebrve t\u00eb tyre.<\/p>\n<p>Roli i t\u00eb moshuarve nuk \u00ebsht\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm vet\u00ebm n\u00eb vendet n\u00eb zhvillim, por edhe n\u00eb vendet e zhvilluara. N\u00eb Spanj\u00eb p\u00ebr shembull, kujdesi p\u00ebr personat n\u00eb var\u00ebsi dhe ata t\u00eb s\u00ebmur\u00eb (t\u00eb t\u00eb gjitha moshave) kryhet kryesisht nga njer\u00ebz t\u00eb moshuar (ve\u00e7an\u00ebrisht gra t\u00eb moshuara). Numri mesatar i minutave t\u00eb shpenzuara n\u00eb dit\u00eb p\u00ebr nj\u00eb kujdes t\u00eb till\u00eb rritet me rritjen e mosh\u00ebs s\u00eb kujdestarit; n\u00ebse kujdestari \u00ebsht\u00eb i grup-mosh\u00ebs 65-74 vje\u00e7 ai shpenzon 201 minuta, n\u00ebse \u00ebsht\u00eb 75-84 vje\u00e7 shpenzon 318 minuta, krahasuar me grup-mosh\u00ebn 30-49 vje\u00e7 q\u00eb shpenzon vet\u00ebm 50 minuta.<br \/>\nT\u00eb tilla kontribute drejt zhvillimit mund t\u00eb sigurohen vet\u00ebm n\u00ebse t\u00eb moshuarit g\u00ebzojn\u00eb nivele standardesh sh\u00ebndet\u00ebsore, p\u00ebr t\u00eb cilat duhet t\u00eb hartohen strategji t\u00eb ve\u00e7anta. N\u00eb vijim t\u00eb Planit t\u00eb Veprimit t\u00eb Madridit, OBSH-ja ka shpallur n\u00eb vitin 2002 dokumentin \u201cMoshimi Aktiv\u201d, i cili ka n\u00eb fokus perspektivat dhe p\u00ebrqasjet p\u00ebr nj\u00eb moshim aktiv gjat\u00eb gjith\u00eb ciklit jet\u00ebsor. burimi\/ishp.gov.al<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Data 1 Tetor \u00ebsht\u00eb vendosur si Dita Bot\u00ebrore e t\u00eb Moshuarve. Moshimi ose plakja \u00ebsht\u00eb nj\u00eb proces fiziologjik dhe natyror gjat\u00eb t\u00eb cilit ndodhin nj\u00eb s\u00ebr\u00eb ndryshimesh. Shum\u00eb t\u00eb moshuar jan\u00eb aktiv\u00eb dhe plot\u00ebsisht t\u00eb pavarur deri n\u00eb fund t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tyre. Moshim nuk do t\u00eb thot\u00eb paaft\u00ebsi, s\u00ebmundje apo d\u00ebnim. \u00c7do vit, tematika [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21802,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[107],"tags":[],"class_list":{"0":"post-21801","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-kuriozitete"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21801","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21801"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21801\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21803,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21801\/revisions\/21803"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21802"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21801"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21801"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21801"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}