{"id":21765,"date":"2022-09-30T18:00:20","date_gmt":"2022-09-30T18:00:20","guid":{"rendered":"https:\/\/neutrale.al\/?p=21765"},"modified":"2022-09-30T18:00:20","modified_gmt":"2022-09-30T18:00:20","slug":"bajram-karabolli-dita-nderkombetare-e-perkthyesit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/2022\/09\/30\/bajram-karabolli-dita-nderkombetare-e-perkthyesit\/","title":{"rendered":"Bajram Karabolli\/ DITA ND\u00cbRKOMB\u00cbTARE E P\u00cbRKTHYESIT"},"content":{"rendered":"<p> shtatori, dita e vdekjes s\u00eb Sh\u00ebn Heronimin, p\u00ebrkthyesit t\u00eb Testamentit t\u00eb Vjet\u00ebr, nga hebraishtja n\u00eb latinisht, \u00ebsht\u00eb caktuar si dita nd\u00ebrkomb\u00ebtare e p\u00ebrkthyesit.<br \/>\nN\u00eb bot\u00eb ekzistojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 7.000 gjuh\u00eb. P\u00ebr pasoj\u00eb industria e sh\u00ebrbimit t\u00eb p\u00ebrkthimit \u00e7do dit\u00eb k\u00ebrkon m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrkthyes.<br \/>\nGjuh\u00ebt me m\u00eb shum\u00eb fol\u00ebs n\u00eb bot\u00eb jan\u00eb: gjuha kineze, gjuha soanjolle, gjuha angleze dhe gjuha indiane.<br \/>\nSipas nj\u00eb p\u00ebrllogaritje autor\u00ebt m\u00eb t\u00eb p\u00ebrkthyer jan\u00eb: Agatha Christie, Jules Verne dhe William Shakespeare.<br \/>\nVitet e fundit t\u00eb ardhurat vjetore t\u00eb industris\u00eb s\u00eb p\u00ebrkthimit, n\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn, llogariten, mesatarisht, n\u00eb 40 miliard\u00eb dollar\u00eb n\u00eb vit. Natyrisht q\u00eb ato vazhdojn\u00eb t\u00eb rriten me shpejt\u00ebsi \u00e7do vit pasardh\u00ebs.<br \/>\nSipas shumic\u00ebs s\u00eb p\u00ebrkthyesve me p\u00ebrvoj\u00eb shum\u00ebvje\u00e7are, nd\u00ebr gjuh\u00ebt e m\u00ebdha q\u00eb u p\u00ebrmend\u00ebn m\u00eb sip\u00ebr, spanjishtja \u00ebsht\u00eb gjuha m\u00eb e leht\u00eb p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrkthyer. Kjo sepse, n\u00eb gjuh\u00ebn spanjolle, fjal\u00ebt shkruhen ashtu si\u00e7 shqiptohen, gj\u00eb q\u00eb e b\u00ebn at\u00eb gjuh\u00ebn m\u00eb t\u00eb arritshme p\u00ebr ta m\u00ebsuar dhe p\u00ebrkthyer.<\/p>\n<p>INTERVIST\u00cb DH\u00cbN\u00cb REVIST\u00cbS PALIMPSEST<br \/>\n(Pjes\u00eb nga intervista, me rastin e dit\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb p\u00ebrkthyesit)<\/p>\n<p>Pyetje: Dhe kur iu rikthyet p\u00ebrkthimit?<\/p>\n<p>P\u00ebrgjigje: Shum\u00eb m\u00eb von\u00eb, kur jetoja n\u00eb Amerik\u00ebn Latine. Aty nga viti 2000, rast\u00ebsisht, n\u00eb nj\u00eb revist\u00eb letrare n\u00eb Buenos Aires, lexova tregimin \u00abThuaju t\u00eb mos m\u00eb vrasin\u00bb, t\u00eb shkrimtarit meksikan Huan Rulfo. U mahnita me artin e tij magjik dhe, nj\u00ebherazi, m\u00eb erdhi turp p\u00ebr mjerimin tim: pse nuk njihja nj\u00eb shkrimtar t\u00eb till\u00eb. Menj\u00ebher\u00eb, gjeta dhe lexova gjith\u00eb vepr\u00ebn e tij. Ishte nj\u00eb zbulim i madh p\u00ebr mua. Nj\u00eb shkrimtar vet\u00ebm me dy vepra letrare: \u00abRrafshina n\u00eb flak\u00eb\u00bb (V\u00ebllim me tregime, 1954) dhe \u00abPedro Paramo\u00bb apo \u00abMurmurimat\u00bb (Roman, 1956), ve\u00e7 ishte m\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuesi i Realizmit Magjik dhe i Boom-it n\u00eb oqeanin e let\u00ebrsis\u00eb latinoamerikane, pothuaj i panjohur n\u00eb Shqip\u00ebri. Thash\u00eb me vete: Nuk do t\u00eb vdes pa e p\u00ebrkthyer n\u00eb shqip k\u00ebt\u00eb autor t\u00eb magjish\u00ebm. Vite m\u00eb pas, iu futa vepr\u00ebs letrare t\u00eb Rulfos. Po k\u00ebshtu m\u00eb ndodhi edhe me shkrimtarin tjet\u00ebr latinoamerikan, nobelistin e m\u00ebvonsh\u00ebm, Mario Vargas Josa. Kur lexova romanin e tij \u00abFesta e cjapit\u00bb, m\u2019u duk se e kishte shkruar enkas p\u00ebr ne shqiptar\u00ebt dhe vendosa t\u2019ia jap lexuesit shqiptar k\u00ebt\u00eb kryevep\u00ebr. K\u00ebsisoj, iu futa s\u00ebrish p\u00ebrkthimit. E nisa me disa tregime nga Josa dhe pastaj iu futa romanit madhor \u00abFesta e cjapit\u00bb<\/p>\n<p>Pyetje: Pse e nis\u00ebt me Jos\u00ebn dhe jo me Rulfon?<\/p>\n<p>P\u00ebrgjigje: Sepse Rulfo m\u2019u duk m\u00eb i v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrkthyer. M\u00eb duhej t\u00eb krijoja nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb, duke e nisur me autor\u00eb q\u00eb m\u00eb dukeshin m\u00eb t\u00eb leht\u00eb.<\/p>\n<p>Pyetje: Pra doni t\u00eb thoni se ka autor\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb dhe autor\u00eb t\u00eb leht\u00eb n\u00eb p\u00ebrkthim? Cil\u00ebt kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb e cil\u00ebt t\u00eb leht\u00eb p\u00ebr ju?<\/p>\n<p>P\u00ebrgjigje: Po, \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb. Kjo varet nga stili, nga sintaksa dhe nga leksiku i autorit. Autor\u00ebt m\u00eb t\u00eb leht\u00eb p\u00ebr mua kan\u00eb qen\u00eb peruani Josa dhe kiliani Bolanjo. Kan\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb rrjedhshme, nj\u00eb stil t\u00eb qart\u00eb dhe fjali t\u00eb nd\u00ebrtuara thjesht. Rulfo ka nj\u00eb teknik\u00eb rr\u00ebfimi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, por t\u00eb k\u00ebndshme, edhe pse pati kritik\u00eb q\u00eb e konsideruan si \u201ckompozim t\u00eb \u00e7rregullt\u201d. Edhe fjalit\u00eb e Rulfos nuk jan\u00eb t\u00eb komplikuara. V\u00ebshtir\u00ebsia p\u00ebr p\u00ebrkthimin e Rulfos q\u00ebndron te fjalori i tij, i cili mb\u00ebshtetet te gjuha popullore, m\u00eb sakt\u00eb, tek e folmja e fshatar\u00ebve t\u00eb Haliskos, nj\u00eb nga shtetet m\u00eb rurale t\u00eb Meksik\u00ebs, e folme q\u00eb, sipas studiuesve t\u00eb vepr\u00ebs s\u00eb Rulfos, \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e kursyer dhe tejet e p\u00ebrpikt\u00eb, me fraza t\u00eb shkurtra dhe plot epitete. N\u00eb vepr\u00ebn e Rulfos ka me qindra fjal\u00eb q\u00eb nuk gjenden as n\u00eb Fjalorin e Akademis\u00eb Mbret\u00ebrore t\u00eb Spanj\u00ebs. E k\u00ebrkova dhe e gjeta fjalorin e ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebs s\u00eb Haliskos, k\u00ebsaj t\u00eb folmeje sa rurale aq edhe universale. Nj\u00eb autor tjet\u00ebr i v\u00ebshtir\u00eb \u00ebsht\u00eb edhe Sabato. Them se, n\u00ebse nuk ke jetuar n\u00eb Buenos Aires, mos iu fut p\u00ebrkthimit t\u00eb Sabatos. Personazhet e tij flasin gjuh\u00ebn portenjo, q\u00eb \u00ebsht\u00eb e folmja e Gran Buenos Airesit, nj\u00eb spanjishte e trazuar me italishten, pasi ka disa miliona pasardh\u00ebs italian\u00ebsh q\u00eb jetojn\u00eb aty. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, e folmja e rrug\u00ebs aty, edhe pse me r\u00ebnie tingujsh, \u00ebsht\u00eb tejet e pasur, plot zhargone, eufemizma dhe ngjyrime t\u00eb p\u00ebrflakta. N\u00ebse p\u00ebrkthimi im i romanit \u00abMbi heronjt\u00eb dhe varret\u00bb qe i nj\u00eb cil\u00ebsie t\u00eb mir\u00eb, merit\u00eb ka edhe redaktori, im bir, Erioni, i cili njeh mir\u00eb t\u00eb folmen portenjo, pasi e kaloi adoleshenc\u00ebn n\u00eb Buenos Aires. <\/p>\n<p>Pyetje: N\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebn tuaj si p\u00ebrkthyes \u00e7\u2019mund t\u00eb thoni p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe krahasuar me spanjishten, a \u00ebsht\u00eb m\u00eb e varf\u00ebr?<\/p>\n<p>P\u00ebrgjigje: Mendoj se nuk ka gjuh\u00eb t\u00eb varf\u00ebr dhe t\u00eb pasur dhe se \u00e7do gjuh\u00eb ka pasurit\u00eb dhe mang\u00ebsit\u00eb e veta. Shqipja, krahasuar me spanjishten dhe gjith\u00eb gjuh\u00ebt moderne, ka nj\u00eb pasuri t\u00eb madhe q\u00eb atyre u mungon. Ka m\u00ebnyr\u00ebn d\u00ebshirore dhe habitore q\u00eb ato nuk e kan\u00eb. Nuk m\u00eb vjen mir\u00eb, kur shikoj q\u00eb nj\u00eb folje e p\u00ebrkthejn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn lidhore, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb n\u00eb origjinal, dhe jo n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn d\u00ebshirore, si\u00e7 duhet n\u00eb shqip. N\u00eb shqip thuhet \u201crrofsh\u201d dhe jo \u201ct\u00eb rrosh\u201d. Po ashtu folja n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn habitore e shpreh habin\u00eb, \u00e7meritjen me nj\u00eb folje t\u00eb thjesht\u00eb, q\u00eb shum\u00eb gjuh\u00ebve u mungon dhe n\u00eb vend t\u00eb saj mund t\u00eb p\u00ebrdorin mjete gjuh\u00ebsore t\u00eb tjera. M\u00ebnyrat d\u00ebshirore dhe habitore n\u00eb gjuh\u00ebn ton\u00eb u japin foljeve ngarkesa emocionale, gj\u00eb q\u00eb mungon te gjuh\u00ebt moderne.<br \/>\nSigurisht, edhe shqipja ka mang\u00ebsit\u00eb e veta. Fjala vjen: fjal\u00ebt \u201cmbes\u00eb\u201d dhe \u201cnip\u201d n\u00eb shqip em\u00ebrojn\u00eb f\u00ebmij\u00ebt e v\u00ebllait dhe t\u00eb motr\u00ebs, por edhe ata t\u00eb djalit dhe vajz\u00ebs. Kurse spanjishtja, anglishtja, fr\u00ebngjishtja apo portugalishtja, ka em\u00ebrtime t\u00eb ve\u00e7anta p\u00ebr secil\u00ebn kategori.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>shtatori, dita e vdekjes s\u00eb Sh\u00ebn Heronimin, p\u00ebrkthyesit t\u00eb Testamentit t\u00eb Vjet\u00ebr, nga hebraishtja n\u00eb latinisht, \u00ebsht\u00eb caktuar si dita nd\u00ebrkomb\u00ebtare e p\u00ebrkthyesit. N\u00eb bot\u00eb ekzistojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 7.000 gjuh\u00eb. P\u00ebr pasoj\u00eb industria e sh\u00ebrbimit t\u00eb p\u00ebrkthimit \u00e7do dit\u00eb k\u00ebrkon m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrkthyes. Gjuh\u00ebt me m\u00eb shum\u00eb fol\u00ebs n\u00eb bot\u00eb jan\u00eb: gjuha kineze, gjuha [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21766,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-21765","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-opinione"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21765","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21765"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21765\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21767,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21765\/revisions\/21767"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21766"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21765"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21765"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neutrale.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21765"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}