Më 12 maj 2008 ndërroi jetë një heroinë e paparë, e cila gjatë Luftës së Dytë Botërore, me punën e saj shpëtoi 2500 fëmijë hebrenj.
Irena Sendler, e njohur me emrin e koduar Yolanda, kishte mbajtur shënim emrat e fëmijëve që kishte arritur të nxirrte nga kampi.
Listën ajo e kishte fshehut nën një pemë molle me qëllimin e ribashkimit në të ardhmen me familjet e tyre.
Por cila është historia e gruas që u karakterizua si një nga personalitetet më të rëndësishme të shekullit të 20-të?
Irena Sendler ose Irena Sendlerowa ishte polake dhe katolike. Ajo lindi në Varshavë në vitin 1910 dhe vdiq në vitin 2008. Babai i saj ishte mjek dhe një nga socialistët e parë polakë, i cili – gjë e rrallë – e kishte përkthyer ideologjinë e tij në veprim.
Zakonisht ajo i ofronte shërbimet e saj me vetëmohim pacientëve të varfër dhe kryesisht hebrenjve.
Irena punoi si punonjëse sociale dhe kur nazistët pushtuan Poloninë në vitin 1939, ajo ishte një Administratore e Lartë në Departamentin e Mirëqenies Sociale të Varshavës, duke organizuar protesta në çdo lagje të qytetit.
Megjithatë, përveç ushqimeve të ofruara, kjo organizatë ka ndihmuar financiarisht edhe të dobëtit ekonomikisht, por ka ofruar edhe shërbime të tjera për jetimët, të moshuarit, të varfërit dhe të gjithë ata që kanë nevojë. Paralelisht me pushtimin gjerman, fillon edhe persekutimi i hebrenjve.
Falë Irenës, në mensat e ngritura në rrugë, tani u jepet ndihmë e rëndësishme hebrenjve, si veshje, ilaçe dhe para. Gjëja më e rëndësishme është regjistrimi i hebrenjve me emra të rremë të krishterë dhe raportimi i rremë për shumë familje hebreje se janë prekur nga tifoja dhe tuberkulozi, për të parandaluar inspektimet dhe hetimet nga gjermanët.
Në vitin 1942, nazistët arrijnë të grumbullojnë dhe izolojnë të gjithë popullsinë hebreje të qytetit brenda gjashtëmbëdhjetë blloqeve të qytetit. Kjo është e ashtuquajtura geto e Varshavës, ku përfundimisht do të mblidhen rreth 400,000 njerëz, nga të cilët, ata që nuk vdesin nga sëmundjet dhe uria, gradualisht do të transferohen në kampin e përqendrimit të Treblinkës.
Situata në geto është aq e tmerrshme dhe e prek Irenën aq dramatikisht sa, pa llogaritur asnjë rrezik, u bë nga anëtarët e parë të Zegota-s, Këshilli i Ndihmës Hebraike, i organizuar nga Rezistenca e Nëndheshme Polake (që punonte kryesisht në rrjetin e kanalizimeve nëntokësore, nën qytet). Irena, me emrin e koduar Yolanda, drejton përpjekjet për të shpëtuar fëmijët hebrenj.
Për të hyrë dhe dalë lirisht nga geto, kjo grua e pabesueshme arrin të marrë një leje kalimi nga Departamenti i Parandalimit të Epidemisë së Varshavës dhe kështu hyn çdo ditë në këtë vend ferr, duke bërë kontakte në emër të Rezistencës dhe duke furnizuar hebrenjtë fatkeq me ushqime, veshje dhe ilaçe.
Por duke parë se rreth pesë mijë njerëz vdesin çdo muaj nga vështirësitë, shqetësimi kryesor i saj tani bëhet ikja e fëmijëve nga geto. Megjithatë, para se të arratisen, fëmijëve u mësohen disa fragmente nga Bibla dhe mësojnë të luten duke bërë formën e kryqit. Në këtë mënyrë, ata nuk do të ngjallin dyshime.
Në të vërtetë, Irena sajon mënyrat më të pamundura për t’i nxjerrë fëmijët që andej, ndërkohë që nuk është aspak e lehtë të bindësh prindërit që t’i ndajnë. “Ne kemi përjetuar skena të tmerrshme,” tha heroina më vonë. “Një nënë ra dakord me mua që ta lija fëmijën e saj të ikte. Babai nuk u pajtua. Ata më kërkuan garanci. Unë as nuk mund të garantoja nëse fëmija mund të shpëtonte nga rojet. ..” .
Disa i kemi fshehur në ambulanca, të tjerë në thasë me patate, disa në cohë cohë, disa në kuti dhe disa në arkivole, si të vdekur.
Disa ajo arriti t’i nxjerrë nga gjykata, e cila kishte dy hyrje, një në geto dhe një në qytet. Të tjerët ikin nga kanalizimet. Një shofer ambulance kishte vënë qenin e tij që leh pranë vetes dhe mbulonte të qarat e foshnjave që i kishte futur kontrabandë…
Pjesa e dytë e planit, nga ana tjetër, kishte të bënte me fatin e fëmijëve pas arratisjes. Ky engjëll i mirë dhe bashkëpunëtorët e tij falsifikojnë nënshkrime dhe lëshojnë qindra letërnjoftime false, të cilat i furnizojnë. Irena arrin që përmes dhjetë “miqve – lajmëtarëve” – siç i quajti ajo – dhe dhjetëra vullnetarëve, t’i besojë përkohësisht familjeve polake ose t’i strehojë në jetimore apo manastire, ku kujdesen murgeshat.
Dy mijë e pesëqind fëmijë u shpëtuan kështu nga vdekja e sigurt, falë Irena Sendler, ndërsa pesëqind njerëz të tjerë vlerësohet të jenë shpëtuar prej saj, para fillimit të saj në Zegota.
Por në vitin 1943, gjermanët arrestojnë një bashkëpunëtore të saj, e cila pas torturave zbulon emrin e saj. Irena kapet dhe torturohet brutalisht, por nuk tradhton asnjë nga bashkëpunëtorët e saj, as ndonjë familje kujdestare. Ajo nuk jep emrin e asnjë fëmije.
Ajo i nënshtrohet rrahjeve të tmerrshme, derisa i thyhen të dyja këmbët.
“Isha e qetë si një mi”, komentoi ajo vite më vonë. “Më mirë do të vdisja sesa të zbuloja ndonjë gjë për punën tonë”.
Ajo u transportua në burgun Pawiak dhe është caktuar një datë ekzekutimi për të.
Më në fund, organizata Zegota ka arritur pak minuta para skuadrës së pushkatimit dhe i ka dhënë ryshfet një gardiani, i cili do ta lërë të arratiset, ndërsa në buletinin përkatës e ka përmendur si të ekzekutuar.
Që atëherë e deri në fund të luftës, ajo do të detyrohet të jetojë e fshehur në pjesë të ndryshme të Polonisë, por pa e ndalur kurrë luftën e saj.
Ajo nuk mundi të marrë pjesë as në varrimin e nënës së saj të dashur.
Irena kishte mbajtur shënim të gjithë emrat e fëmijëve të cilët kishte nxjerrë, si dhe personat të cilëve ua kishte besuar, me synimin për t’i bashkuar me familjet e tyre kur të kishte kaluar makthi.
Emrat i kishte vendosur në vazo që e kishte groposur nën një mollë në oborrin e një shoqeje.
Kur Varshava u çlirua në janar 1945, ajo dhe anëtarët e tjerë të Zegota filluan hetimet për të gjetur prindërit e fëmijëve.
Pothuajse të gjithë ishin shfarosur në kampet e ndryshme të përqendrimit të Evropës.
Pak mbijetuan dhe gjetën përsëri fëmijët e tyre.
Sa i përket Irenës, e cila do të kishte probleme me ecjen gjatë gjithë jetës, ajo u martua, pati dy fëmijë dhe vazhdojë të punojë si punonjëse sociale në Varshavë.
Megjithatë, deri në vitin 2000, ajo do të mbetet pothuajse në hije, duke shmangur gjithmonë krenarinë për punën e saj: “Një hero bën gjëra të mëdha. Nuk kam bërë asgjë të madhe.
Ajo që bëra ishte diçka e zakonshme dhe e natyrshme”, këtë qëndrim ka mbajtur me modesti absolute deri në fund të jetës, e ëmbël, e qeshur dhe gjithmonë e thjeshtë Irena, ndërsa është mërzitur, sepse besonte se mund të kishte bërë shumë më tepër.
Në vitin 1958 ajo u nderua me medaljen “Për shërbimin e shëndetësisë” nga ministri polak i shëndetësisë, ndërsa në vitin 1965 u nderua me titullin e drejtë ndër kombet nga organizata Yad Vashem dhe në vitin 1991 u shpall qytetar nderi i Izraelit…
Në vitin 2003 u nderua me çmimin më të lartë të shtetit polak, Medaljen e Shqiponjës së Bardhë dhe në vitin 2003 mori çmimin Jan Karski për Merita dhe Guxim. Në Poloni, ajo konsiderohet tani një heroinë kombëtare dhe shumë shkolla janë emëruar me emrin e saj. Në vitin 2000, katër studentë nga Kansasi do të përgatisin një punim mbi Irena Sendler dhe drejtuan një shfaqje të shkurtër të quajtur “Jeta në kavanoz”, e cila do të bëjë të njohur historinë e saj për publikun e gjerë.
Shumë i denjë është edhe filmi i bazuar në veprën e saj, me titull “Zemra e guximshme e Irena Sendler” (2009). Në vitin 2007, në moshën 97-vjeçare, ajo u nominua për Çmimin Nobel për Paqen, por përfundimisht u fitua nga ish-zëvendëspresidenti amerikan Al Gore, për studimin e tij mbi ndryshimet klimatike.
Nga palmografos
