Një ndër emrat e njohur jo vetëm në Kalis, ku lindi e jetoi, por edhe në Lumë, Dibër e më tej është Han Sali Kotarja.
Emri i tij, në vitet e komunizmit, flitej nën zë si një legjendë…
Shkruaj si në legjendë, se legjendat janë popullore, flasin për luftë të njerëzve me kuçedra, me
përbindësha dhe kur janë të tilla ato nuk u tregohen fëmijëve, se mos friken.
Kësi temash fliten në oda burrash, për të motivuar të rinjtë e për t’u pasuar nga brezi në brez.
Ja, kështu flitej për Han Kotaren, një ndër figurat më të njohura në këto anë.
Për dyzet vjet, emri i tij mbeti vetëm në gojën e Kalisasve, episode nga bëmat e tij s’mund të fliteshin me zë të lartë, veç pëshpëriteshin.
Në rast se dikush do guxonte të ndalte me zë te emri i tij, atëherë kuçedra e kuqe do ta mbyste edhe guximtarin, njëlloj sikurse Han Kotaren.
Të gjithë e dinin përgatitjen, veprimtarinë nacionaliste të tij, por heshtnin. Duhet të heshtnin, ashtu ishte koha.
Shumë figura u anatemuan, apo u errësuan plotësisht, që të dalë ‘vepra e madhe e sistemit komunist’.
Nisur nga gjurmimi i kohës, prapë nuk është vonë për të risjellë të vërtetën për emrat e mëdhenj, që regjimi komunist i baltosi.
Ende jeton brezi i atyre që kujtojnë apo trashëgojnë mbresa nga emblema popullore të tilla.
Ai la kujtime në trevën e tij, jo vetëm veprimtari, por edhe urtësi e shprehje frazeologjike.
Ende përmendet një thënie e tij: “Pushkën mos e shif për së gjati, shife se si shkrepën kur t’i vijë sahati”
Han Kotarja lindi më 1896 në shtëpinë e madhe të Bajram Kotares së parë, shtëpi me vlera shoqërore, bujare, mikpritëse, por të ashpër në qëndresën ndaj pushtuesit.
Në odën e tij bëheshin muhabete trimërie e lufte, se koha ishte e luftërave për liri e pavarësi.
Në rininë e tij mësoi në këto oda, u brumos me frymën e qëndresës, të besës e fjalës së dhënë.
Rinia e hershme e tij përkoi me vitet e Luftës së Parë Botërore.
Ishte koha, kur nga paraardhësit mësoi emrat e shteteve të mëdha, intrigat ballkanike, rrezikun nga fqinjët sllavë, njohu e pa ushtarë austriakë dhe grupet e militantëve serbë.
Djaloshin e vlerësonin në fis e në fshat, ai kishte një energji të brendshme që nuk tërhiqej përballë vështirësive e problemeve që dilnin.
Në hapjen e shkollës së parë shqipe në Kalis më 1922, Hani ishte nga ata të rinj që ndihmoi së tepërmi në mbarëvajtjen e shkollës. Mësuesi Mahmut Rrotulla shpesh ishte i pranishëm në shtëpinë e Sali Kotares.
Në praninë e mësuesit vatra e Kotareve çelej më shumë.
Djali i shtëpisë, Hani, në ato biseda mori mësime për Shqipërisë, për krahinat e saj brenda e jashtë kufijve zyrtar.
Në bisedat që bënin vite më vonë, moshatarët e tij pohojnë se Hani e urrente luftën, por nuk i trembej asaj.
Në vitet e monarkisë kishte moshën e burrit të ri dhe të pjekur.
Monarkist në bindje, fliste për Zogun, si arkitekt i Shqipërisë moderne, me ligje e rregulla perëndimore.
Mësoi shkrim e këndim në vitet e para të rinisë dhe në ushtrinë mbretërore mori gradën toger.
Me këtë gradë e gjeti viti 1939, kur u pushtua vendi nga Italia.
Pa ngurrim u vu në shërbim të ushtrisë kombëtare, kundër pushtuesit.
Më pas do të ndiqte rrugën e nacionalistëve, të atyre personaliteteve me ideale kombëtare perëndimore.
Një dijetar, mbrojtës i të drejtës, ka thënë: “Krimit i jepet shpesh theksi i virtytit prej kriminelëve”.
Han Kotarja nuk kishte kryer asnjë krim. Kriminelët i morën jetën dhe mburreshin me këto veprime. Nuk ishte një, po disa të vrarë në mënyrë kriminale. Pra, siç thotë Grese, krimit i dhanë virtut krimelët.
Me pushtimin e Shqipërisë nga Italia fashiste, largohet nga ushtria, pasi nuk pranoi të bashkëpunojë me fashizmin. Lidhet me Muharrem Bajraktarin, Hamit Matjanin dhe Halil Alinë, duke qënë pjesëtar e veprimtar në qëndresën nacionaliste shqiptare. Në të njëjtën kohë ishte kundër komunistëve dhe si i tillë luftoi me të gjitha mundësitë kundër vendosjes së sistemit komunist në Shqipëri. Me vendosjen e sistemit komunist, ai detyrohet që së bashku me dy djemtë e tij, Bajramin dhe Saliun, të jetonin në fshehtësi.
Qëndresa antikomuniste e Kalisit të Kukësit kishte 107 trima malesh.
Arresimi i kundërshtarëve u bë detyrë e ditës për pushtetin që erdhi në fuqi. Sipas Uran Butkës “… komandot ushtarake dhe forca të tjera komuniste …vranë pa gjyq dhe masakruan qindra qytetarë, nën parullën e asgjësimit të “reaksionit” dhe spastrimit të vendit nga “reaksionarët”.
Han Kotarja mundi t’i shpëtojë përndjekjes, u bashkua me nacionalistë të tjerë dhe më pas arriti të largohet nga Shqipëria.
Pikërisht, në vitin 1946, Han Kotarja bashkë me bashkëpunëtorët e Muharrem Bajraktarit detyrohen të largohen nga Shqipëria. Ai është në shtabin e drejtimit të udhëtimit. Pra, drejtuesi dhe rrugërrëfyesi i kolonës prej 56 vetësh është Han Kotarja. Pas shumë peripecish e duke lënë disa të vrarë në përpjekje me forcat komuniste, arrijnë në Greqi. Aty bashkohen dhe emigrantë të tjerë dhe shpërndahen në vende të tjera. Grupi i Han Kotares arrin në Amerikë, ku përgatiten e specializohen në luftë kundër sistemit komunist në Shqipëri.
E në një tentativë për të rrëzuar sistemin gjakatar komunist, gjendur i rrethuar, ai bënë aktin sublim.
Akti i trimit Han Kotarja vetëflijim për të mos rënë në dorë komunizmit i gjallë ,pas trembëdhjetë orë luftime .
Nder e trashëgimi për ne, heroi ynë!
